W kulturze, która od wieków traktowała wodę jako źródło oczyszczenia i życie, Tokio dokonało paradoksu: zakopało swoje rzeki pod asfaltem i autostradami. A mosty – te same, które kiedyś prowadziły pielgrzymów do świątyń – stały się świadkami największej pożogi w dziejach miasta. Kototoi-bashi z czarnymi smugami i ukryte nurty pod ulicami przypominają, że nawet beton nie jest w stanie zagłuszyć przeszłości ani natury na zawsze.

Tokijskie mosty – kamienne świadectwa tragedii i zapomnianej wody

Tokijskie mosty skrywają w sobie więcej niż tylko stal i beton – niosą ślady historii, która wciąż nie chce całkiem zamilknąć. Jedne opowiadają o ogniu i śmierci, inne o wodzie, która kiedyś płynęła swobodnie, a dziś ukrywa się pod asfaltem i ulicami.

Ślady ognia – Kototoi-bashi i noc 10 marca 1945

Najbardziej przejmującym przykładem jest Kototoi-bashi nad rzeką Sumidą – jedyna zachowana do dziś część oryginalnej konstrukcji z 1927 roku. Na kamieniach balustrady, zwłaszcza po stronie Asakusy, widać ciemne, tłuste smugi i czarne zacieki. To nie graffiti ani osad z rzeki, to ślad po największym nalocie ogniowym w historii ludzkości: operacji Meetinghouse, czyli bombardowaniu Tokio w nocy z 9 na 10 marca 1945 roku.

Wtedy 334 superfortece B-29 zrzuciły na miasto ok. 1665 ton bomb zapalających M-69 (napalmowych ładunków kasetowych). Drewniana, gęsto zabudowana Shitamachi (dolne miasto) – w tym Asakusa i okolice – stanęła w płomieniach w ciągu kilkunastu minut. Temperatura na ulicach sięgała 800–1000 °C, wiatr osiągał siłę huraganu. Ludzie uciekali w stronę rzeki Sumidy i mostów, wierząc, że woda ich ocali.

Kototoi-bashi stał się pułapką. Z Asakusy tysiące spanikowanych mieszkańców biegło na wschód, na drugi brzeg, do Mukojimy. Z Mukojimy – tysiące inne uciekały w przeciwną stronę, przed ogniem pożerającym ich dzielnicę. Na wąskim moście i w jego okolicach utknęły dziesiątki tysięcy ludzi. Niektórzy skakali do lodowatej wody Sumidy (w marcu ma ok. 8–10 °C), ale bomby zapalające spadały też na rzekę – napalm palił się na powierzchni, tworząc płonące dywany. Inni ginęli na moście, przygnieceni tłumem lub strawieni ogniem. Szacuje się, że tylko w rejonie Kototoi zginęło od kilkuset do nawet 1000–2000 osób w ciągu jednej nocy.

Następnego ranka brzegi Sumidy i okolice mostu pokrywały tysiące zwłok – wiele zwęglonych do niepoznania. Te czarne ślady na kamieniach to w dużej mierze efekt ludzkiego tłuszczu, który topił się w temperaturze pożaru i wsiąkał w porowaty granit. Dziś most Kototoi (przebudowany po wojnie, ale z zachowaną fragmentem starej balustrady) jest cichym pomnikiem, jednym z nielicznych materialnych śladów tamtej nocy, która pochłonęła od 80 do ponad 100 tysięcy ofiar (najczęściej podaje się ok. 100 tys.).

Ukryta woda pod asfaltem Tokio

Ale nie wszystkie tajemnice tokijskich mostów są mroczne – niektóre są po prostu mokre i zapomniane. Tokio powstało na wodzie. W czasach Edo (1603–1868) miasto przecinało ponad 100 rzek, strumieni i kanałów – stąd przydomek „wschodnia Wenecja”. Woda była święta: shinto i buddyzm wymagały rytualnego oczyszczania (misogi, harae), więc świątynie, ogrody i cmentarze budowano wzdłuż cieków wodnych. Tam, gdzie dziś stoi np. Sensō-ji w Asakusie, kiedyś płynęły swobodne strumienie. Nawet bujna zieleń w nietypowych miejscach – na przykład w szczelinach między budynkami czy wzdłuż torów – często zdradza ukryty pod ziemią nurt.

Po Wielkim Trzęsieniu Kantō z 1 września 1923 roku (ok. 140 tys. ofiar, ogrom zniszczeń) władze postanowiły „zmodernizować” miasto. Zaczęto betonować i przykrywać kanały, by zapobiec pożarom (drewniane mosty i domy płonęły jak zapałki) i ułatwić odbudowę szerokich ulic. Proces przyspieszył po wojnie, a ostateczny gwóźdź do trumny wbito w latach 60. XX wieku w związku z przygotowaniami do Igrzysk Olimpijskich 1964.

Tokio musiało pokazać światu nowoczesność: czyste, szybkie autostrady, szerokie arterie, brak „chaotycznych” kanałów. Wiele rzek (m.in. Shibuya-gawa, Meguro-gawa, Kanda-gawa w odcinkach) zamieniono w podziemne kolektory lub po prostu przykryto betonowymi płytami. Dziś płyną pod ulicami, parkingami i ekspresówkami – słychać je czasem w studzienkach kanalizacyjnych po ulewnym deszczu.

To „odwrócenie się od wody” ma też głębszy wymiar: po wojnie i kataklizmach Japonia postawiła na kontrolę natury, beton i postęp. Woda, kiedyś źródło życia i rytuału, stała się problemem hydrologicznym do rozwiązania.

A jednak nie wszystko da się ukryć. Wystarczy spojrzeć na mapy dawnego Edo, posłuchać szumu w kratkach ulicznych po deszczu albo wybrać się na spacer wzdłuż pozostałych fragmentów Sumidy – i nagle okazuje się, że Tokio wciąż jest miastem zbudowanym na wodzie.

Źródła i inspiracje:

• Edward Seidensticker, History of Tokyo 1867-1989, 2019

Publiczne oddawanie moczu i śmieci wyrzucane wprost na ulice, powszechne spluwanie, psie odchody na chodnikach i w parkach, zaśmiecone pociągi, przechodnie zakrywający chusteczką nosy, aby w ten sposób chronić powonienie przed powszechnym zwłaszcza w pobliżu cieków smrodem. Brud przyciągał niepożądane gatunki owadów, takich jak muchy i karaluchy. Miasto? Tokio aż do początków lat 60. XX wieku.

Od lat 30. nadmierna koncentracja ludności i przemysłu w stolicy powodowała problem zalewania miasta śmieciami. Wg prof. Yoshio Nakano, który nadał ówczesnemu Tokio przezwisko „obornikowe piekło” (funnyo jigoku), stolica Kraju Kwitnącej Wiśni była jednym z najbardziej śmierdzących miast świata. Wywóz śmieci był nieregularny, rzeka Sumida była zaś płynącym ściekiem.

A jednak w 1964 roku w Tokio odbyły się udane dla Polski Igrzyska Olimpijskie, pierwsze w historii na kontynencie azjatyckim. To właśnie wtedy ujawnił się niezwykły talent Ireny Szewińskiej, jeszcze wtedy Ireny Kirszenstein. Nasza młodziutka lekkoatletka miała to szczęście przybyć do stolicy Japonii 2 lata po zapoczątkowanej przez ówczesnego gubernatora Tokio Ryotaro Azuma kampanii upiększenia miasta, do której pod hasłem „upiększanie stolicy to jedna z dyscyplin olimpijskich” zaangażowano wszystkich mieszkańców stolicy.

Wiele lat później napisał on: „Brudne i hałaśliwe miasto stałoby się hańbą dla całej Japonii”. Na ulicach pojawiły się banery z napisami „nie oddawaj moczu na ulicy”, „nie pluj na chodniku”, „przestań zaśmiecać miasto”, „sprzątaj kupy po swoim psie”, „nie niszcz drzew i znaków drogowych” itp. Hasła te powoli zaczęły przenikać do umysłów mieszkańców stolicy i zgodnie z zamiarem gubernatora Azuma jego kampania zmieniła już na stałe oblicze tego miasta. Tokio było przygotowane na przyjęcie gości z całego świata.