Dotyk jest najprawdziwszym językiem cywilizacji – buduje więź lub stawia barierę. Jan Paweł II dotykał naturalnie: chwytał obie ręce, przyjmował objęcia, nachylał się nad dziećmi z ojcowską czułością. W cesarskiej Japonii dotyk to profanacja sakralności – cesarz jest nietykalny, dystans jest święty. Wojtyła mówił: „Jestem wasz”. Cesarz pozostaje „ponad wami”.
Dotyk jest najprawdziwszym, najstarszym językiem cywilizacji – mówi więcej niż słowa, szybciej buduje więź, a czasem potrafi ją całkowicie rozbroić albo wręcz przeciwnie: stworzyć barierę nie do przejścia. Jan Paweł II dotykał ludzi z naturalnością, która wydawała się oczywista, ale wcale nie była. Był prawdopodobnie jednym z najbardziej „dotykowych” przywódców w historii nowożytnej – i nie chodzi tu o jakąś egzaltowaną bliskość, lecz o głęboką, teologiczną i ludzką logikę, która w jego świecie była po prostu oczywista.
W chrześcijaństwie, zwłaszcza katolickim, dotyk ma wielkie znaczenie duchowe. Jezus dotykał chorych, trędowatych, ślepych, błogosławił ludzi rękami, uzdrawiał przez nałożenie dłoni. Sakramenty też są bardzo „fizyczne”: woda chrztu spływa po głowie, olej namaszcza czoło, chleb i wino podaje się z ręki do ręki. Wiara jest tu wcielona, więc dotyk jest czymś naturalnym – kanałem miłości, bliskości i uzdrowienia. Wojtyła wychował się w tym świecie i właśnie dlatego dotyk stał się dla niego zwykłym, codziennym sposobem bycia pasterzem.
W cesarskiej Japonii dotyk był (i w dużej mierze pozostaje) zagrożeniem dla sakralności. Cesarz jest nietykalny – nie dlatego, że jest „zimny” czy „arogancki”, lecz dlatego, że dotyk skraca dystans, czyni z władcy zwykłego człowieka, wprowadza prywatność i niszczy rytuał. Przed 1945 rokiem cesarz był niemal obiektem religijnym; po wojnie stał się symbolem konstytucyjnym, ale aura nietykalności pozostała. Nawet Akihito i Naruhito, którzy świadomie próbowali być „bliżej ludzi”, nigdy nie wyszli poza gesty symboliczne, kontrolowane, oszczędne. Władza japońska – nawet ta nowoczesna, demokratyczna, „miła” – nadal działa przez dystans fizyczny i emocjonalny. Cesarz, który pozwala się obejmować, przestaje być cesarzem w oczach tradycji. To jak z królem w średniowieczu: zbyt kumplowski monarcha traci aurę.
Na fotografiach Jana Pawła II widać trzy archetypiczne rodzaje dotyku, które powtarzał tysiące razy:
Dotyk „dwuręczny” / opiekuńczy
Na zdjęciu z Ronaldem Reaganem papież chwyta obie ręce prezydenta – klasyczna „ciepła rękawica”, którą stosował często także wobec innych przywódców. To ten sam motyw, który widzieliśmy w uścisku z Hirohito, tylko tu Wojtyła może sobie na niego pozwolić w pełni, bez ryzyka profanacji. Gest jest prosty, ale bardzo wyraźny: rozmówca nie jest funkcją, nie jest „panem prezydentem” w protokole – jest człowiekiem. Jesteś widziany, jesteś ważny, jesteś równy w tej chwili.
Dotyk „przyjmujący” / obejmujący
Chłopiec w jaskrawożółtej koszulce obejmuje papieża mocno, spontanicznie, niemal agresywnie. Wojtyła nie sztywnieje, nie odsuwa się, nie wykazuje odruchu dyskomfortu, który jest tak częsty u ludzi wysokiego statusu w takich sytuacjach. Stoi spokojnie, lekko rozbawiony, przyjmuje bliskość bez paniki. To pokazuje coś bardzo głębokiego: komfort z ciałem drugiego człowieka – nawet gdy to dziecko, nawet gdy to niekontrolowane, chaotyczne, nieprzewidywalne. Wielu przywódców w takiej chwili odruchowo się blokuje. On nie.
Dotyk „pastoralny” / ojcowski
Papież nachyla się nad małą dziewczynką, trzyma jej twarz delikatnie w dłoniach, kontakt wzrokowy bezpośredni i miękki, gest symetryczny i spokojny. Dziewczynka dotyka jego policzka – i on na to pozwala, czuje się z tym całkowicie komfortowo. To klasyczny gest rodzica: „Jesteś widziana. Jesteś ważna. Jesteś bezpieczna.” Wojtyła robił to naturalnie, bez skrępowania i ludzie to czuli. Dotyk obniża lęk, buduje więź szybciej niż najdłuższe przemówienie.
A teraz spójrzmy na fotografię Hirohito z dziećmi (lata powojenne, ale wciąż w cieniu przedwojennego systemu). Tu nie ma radości, nie ma spontaniczności. Jest napięcie. Jest cisza. Jest sztywność. Dzieci stoją zamrożone: ręce sztywno przy ciele, twarze napięte, oczy szeroko otwarte, brak uśmiechu, brak najmniejszego ruchu. To klasyczna reakcja zamrożenia – jedna z trzech podstawowych reakcji na stres (obok walki i ucieczki). Skąd to zamrożenie?
Po pierwsze – socjalizacja posłuszeństwa. Japońskie dzieci w tamtym systemie (i w sporej mierze nadal) uczyły się, że nie wolno być „sobą”, tylko „poprawnym”, „uporządkowanym”, „niewidocznym”. Po drugie – sakralizacja cesarza. Przed 1945 rokiem cesarz był niemal bóstwem; po wojnie aura pozostała. Wobec sacrum nie czuje się radości – czuje się lęk i onieśmielenie. Po trzecie – strach przed kompromitacją. Uśmiech, ruch, spontaniczność mogłyby przynieść wstyd rodzinie, szkole, nauczycielowi. To typowo wschodnioazjatyckie: lęk społeczny jako fundament zachowania.
Hirohito wzmacnia ten dystans: pochylony „inspekcyjnie”, brak dotyku, pełna kontrola, zero spontaniczności. To nie jest człowiek, który chce „rozbroić” dzieci – to figura realizująca rolę.
Porównajmy z dzisiejszymi cesarzami – Akihito i Naruhito. Starają się być mili, uprzejmi, łagodni, bardzo „normalni” na Japonię. Ale dystans pozostaje. Na zdjęciach z ludźmi widać zazwyczaj „miękką barierę”: pas chodnika, ludzie stoją w szeregu, nikt nie wychodzi, nikt nie wyciąga ręki, nikt nie próbuje podejść bliżej. Sympatyczność jest w stylu: „Jesteśmy mili, ale nie jesteśmy wasi.” Wojtyła był w stylu: „Jestem wasz.”
To jest fundamentalna różnica cywilizacyjna. W jednym systemie dotyk jest kanałem miłości, obecności, uzdrowienia. W drugim narzędziem profanacji sacrum, zagrożeniem dla rytuału i godności.
Źródła i inspiracje:
- Spotkanie Jana Pawła II z japońskim cesarzem Hirohito w Pałacu Cesarskim w Tokio, 24 lutego 1981 roku
- Spotkania Jana Pawła II z prezydentem Ronaldem Reaganem, 1982-1987
Dalekowschodnie Refleksje 