Czy współczesny świat i era informacji naprawdę narodziły się na Półwyspie Koreańskim? Oficjalna narracja historyczna w Seulu coraz śmielej forsuje tezę, że to XV-wieczny, koreański wynalazek metalowej ruchomej czcionki (Jikji) zapoczątkował nowoczesną cywilizację i zainspirował Europę. W tym materiale przyglądamy się twardym faktom naukowym i demaskujemy genialnie skrojoną propagandę sukcesu. Ile w tym historycznej prawdy, a ile zręcznej inżynierii społecznej zrodzonej z narodowych kompleksów? Zapraszam na chłodną analizę koreańskiego mitu założycielskiego.
Kategoria: Niemcy
Azja Wschodnia kontra wolna myśl. Dlaczego wygrał Zachód
Rewolucja przemysłowa nie była tylko kwestią węgla, maszyn i kolonii. Była przede wszystkim efektem pewnego rodzaju umysłu – umysłu, który odważył się myśleć samodzielnie, podważać autorytety i testować rzeczywistość eksperymentem. Ten rodzaj umysłu wykształcił się w Europie, ale nie w Azji Wschodniej – mimo że tamtejsze społeczeństwa były przez wieki bogatsze, bardziej uporządkowane i intelektualnie zdolne. Kluczową różnicą był brak rewolucji wolnomyślicieli: w Korei Joseon, Chinach Qing i Japonii Tokugawa filozofia i nauka pozostały narzędziami państwa, nigdy nie stały się przestrzenią prywatnego buntu.
Wielka Dywergencja i brak iskry wolnej myśli
Od wielu dekad historycy i myśliciele próbują odpowiedzieć na pytanie, dlaczego rewolucja przemysłowa, powstanie nowoczesnej nauki i eksplozja idei liberalnych miały miejsce na Zachodzie, a nie w innych regionach świata – w szczególności nie w Azji Wschodniej, której mieszkańcy od wieków wykazywali bardzo wysoki poziom inteligencji i zdolności organizacyjnych. Przyczyn jest wiele, a żadna z nich nie działa w pojedynkę. Jedną z najważniejszych, choć rzadziej podkreślaną, jest brak w Azji Wschodniej tego, co w Europie można nazwać rewolucją wolnomyślicieli.
W Europie filozofia nigdy nie stała się własnością państwa. Sokrates podważał Ateny, nie im służył. Stoicy zachowywali dystans wobec władzy cesarskiej. Scholastycy spierali się z Kościołem. Oświecenie kontestowało monarchię absolutną. Kant zwracał się do króla pruskiego słowami „Sapere aude” – odważ się myśleć samodzielnie.
W Azji Wschodniej, a zwłaszcza w Korei okresu Joseon, filozofia była monopolem państwowym. Konfucjanizm neo-konfucjański stał się oficjalną ideologią państwa. Yangban – elita urzędnicza – byli jednocześnie filozofami i funkcjonariuszami systemu. Edukacja miała charakter inkubatora posłuszeństwa. Nie istniała przestrzeń dla sceptycyzmu, otwartej debaty ani intelektualnego buntu. Myślenie służyło harmonii i państwu – a służba państwu oznaczała konformizm.
Chiny wynalazły druk z bloków drewnianych już w VII–VIII wieku, a ruchome czcionki około 1040 r. w czasie Song. Korea poszła dalej: w okresie Goryeo (ok. 1234–1250) udoskonalono metalowe ruchome czcionki (brązowe, odlewane), a najstarsza zachowana książka drukowana tą metodą to Jikji (1377) – powstałą prawie 80 lat przed Biblią Gutenberga (1455). A jednak dopiero Gutenberg (ok. 1440–1450) i jego prasa drukarska zrewolucjonizowały świat, otwierając drogę do masowego rozpowszechniania wiedzy, renesansu, rewolucji naukowej i wreszcie przemysłowej.
Pięć wieków monolitu – Joseon jako model stagnacji
Dynastia Joseon rządziła Koreą przez pięć wieków (1392–1897/1910) – dłużej niż istniały niektóre cywilizacje. Przez ten czas religia pozostała ta sama, ideologia ta sama, hierarchia ta sama, język polityczny ten sam, prawa te same. Myślenie kopiowano z ojca na syna. Pięćset lat jednej, niekwestionowanej doktryny wytworzyło mentalność absolutnej zgodności. W Europie idee starzały się, ścierały, rodziły rewolucje – renesans, reformacja, kontrreformacja, nowa nauka, oświecenie. W Korei idee leżały nieruchomo.
Korea nie miała konkurencyjnych religii, pluralizmu myśli, klasy mieszczan zdolnej rozbijać struktury feudalne, akademickiej swobody, wolnej prasy ani humanizmu w europejskim sensie. Społeczeństwo pozostawało rolnicze, izolowane, jednolite, hierarchiczne. Nie istniały klasy średnie ani intelektualne burze. Rewolucje wolnomyślicieli rodzą się tam, gdzie idee się o siebie ocierają. W Korei tarcia nie było. Był monolit.
Konfucjanizm kontra nauka – „Nie wymyślaj, powtarzaj”
Nauka wymaga hipotezy, eksperymentu, odrzucenia autorytetu, testowania i krytyki. Konfucjanizm koreański głosił coś innego: „Nie wymyślaj. Powtarzaj autorytety”. Dlatego nie powstała w Korei elita eksperymentatorów, odkrywców ani badaczy kontestacyjnych. Nie wykształcił się naukowy sceptycyzm. Myślący samodzielnie nigdy nie otrzymali kulturowej legitymacji.
W Europie Giordano Bruno spłonął, ale pamięć o nim przetrwała; Galileusz został uciszony, lecz nauka zwyciężyła; Voltaire był prześladowany, ale miał publiczność; David Hume publikował kontrowersyjne prace; Kierkegaard pozostawał outsiderem, lecz miał przestrzeń. W Korei każdy buntownik intelektualny trafiał do więzienia, na wygnanie lub ginął. Innowacja była herezją konfucjańską. Indywidualność postrzegano jako chaos, a chaos jako zagrożenie dla harmonii.
Książę Sohyeon – śmierć pierwszej szansy na renesans
Najbardziej dramatycznym przykładem jest los księcia Sohyeona (1612–1645), najstarszego syna króla Injo. Po inwazji mandżurskiej w latach 1636–1637 spędził blisko dekadę jako zakładnik na dworze Qing. Tam zetknął się z jezuitami – w szczególności z Johannem Adamem Schallem von Bellem – i poznał zachodnią naukę: astronomię kopernikańską, matematykę wyższą, logikę, instrumenty (globusy, lunety, zegary mechaniczne), teologię chrześcijańską oraz nowocześniejszą administrację.
Wrócił do Seulu w lutym 1645 roku nie tylko z wiedzą, ale z czymś znacznie groźniejszym – z samodzielnością myślenia. Zobaczył alternatywny model rzeczywistości. Dla państwa opartego na jednym, niepodważalnym modelu konfucjańskim było to jak detonacja.
Dwa miesiące po powrocie, w maju 1645 roku, książę nagle zmarł. Oficjalnie podano chorobę (być może malarię lub infekcję), lecz zapisy medyczne i objawy – zmiana koloru skóry, krwawienie z uszu, oczu i nosa, niezwykle szybki rozkład ciała – wskazują na otrucie. Legenda mówi o uderzeniu kałamarzem z atramentem przez samego króla Injo.
Bez względu na dokładną przyczynę, polityczny sens śmierci był jasny: należało zapobiec zmianie kulturowej. Po zgonie Sohyeona jego żonę otruto pod pretekstem zdrady, dzieci zesłano na wyspę Jeju (gdzie większość z nich zmarła), wszystkie notatki zniszczono, instrumenty naukowe rozbito, a idee pogrzebano. To publiczne oświadczenie: w tym kraju nie ma miejsca na wolnomyślicieli.
Śmierć Sohyeona ustawiła Joseon na kolejne 250 lat. Państwo zamknęło się jeszcze mocniej, odrzuciło każdy ślad zachodniej nauki, zniszczyło zaczątki możliwego koreańskiego renesansu i zabiło pierwszą realną szansę na racjonalizm i krytykę autorytetu.
Europa kontra Azja Wschodnia – mechanizmy represji i nagród
Porównanie z Europą jest uderzające. Tam Wolter walczył z Kościołem, Paine z monarchią, Rousseau ze społeczeństwem, Locke z tyranią, Jefferson z absolutyzmem. W Korei ci, którzy myśleli przeciwko systemowi, nie przeżywali. Ci, którzy myśleli za systemem, robili kariery. Ci, którzy nie myśleli, tworzyli masę społeczną. Taki mechanizm zabijał indywidualność przez stulecia.
W szerszym kontekście Azji Wschodniej sytuacja była podobna. Chiny Qing i Japonia Tokugawa również tłumiły niezależną myśl i innowację na rzecz stabilności i hierarchii. Dopiero zewnętrzne wstrząsy – w przypadku Japonii przybycie Perry’ego w 1853 roku, w przypadku Korei kolonizacja japońska i później wojna koreańska – zmusiły region do otwarcia i modernizacji.
Dziedzictwo Joseon we współczesnej Korei
„Cud nad Hanem” w Korei Południowej od lat 60. XX wieku pokazał, że kultura może ewoluować. Dziś Seul jest jednym z najważniejszych centrów innowacji na świecie. Jednak korzenie konfucjańskiego konformizmu wciąż są wyczuwalne – w edukacji, w korporacjach, w strukturach władzy. To przypomina, że długotrwała stabilność bez tarcia idei prowadzi do stagnacji intelektualnej i technologicznej.
W erze globalizacji i sztucznej inteligencji lekcja Joseon pozostaje aktualna: rewolucje rodzą się nie z harmonii, lecz z konfliktu idei i odwagi myślenia samodzielnego.
Źródła i inspiracje:
- Ian Morris, Why the West Rules-for Now: The Patterns of History, and What They Reveal About the Future, 2010
- Thomas E. Woods Jr., Jak Kościół katolicki zbudował zachodnią cywilizację, 2006
- Jennifer McNabb, Renaissance: The Transformation of the West, 2018
- Roczniki dynastii Joseon, 1392-1910
- Nishiyama Matunosuke, Edo Culture: Daily Life and Diversions in Urban Japan, 1600–1868, 1997
Podróż odkrywcy starożytnej Troi do Japonii
Słynny, ale też kontrowersyjny archeolog-amator Henrich Schliemann, (F ok. 1870 r.) któremu przypisuje się odkrycie w roku 1870 starożytnego miasta Troi, kilka lat wcześniej odbył podróż dookoła świata i zawitał do Japonii. Swoje wrażenia z podróży zapisywał w notatniku, dzięki czemu mamy dziś dostęp do części jego doświadczeń. XIX-wiecznym podróżnikom można szczerze pozazdrościć możliwości poznania niezwykłej jeszcze wtedy, ale już powoli dobiegającej końca różnorodności w globalizującym i uniformizującym się świecie. 3 czerwca 1865 r. statek, którym podróżował z Szanghaju rzucił kotwicę w Jokohamie, wówczas niewielkiej mieścinie liczącej zaledwie 15 tysięcy mieszkańców.
Schliemann zanotował w swoim notatniku, że w przeciwieństwie do Szanghaju, gdzie wokół statków pojawiały się liczne i brudne łodzie obsługiwane przez kobiety z niemowlakami uwiązanymi do pleców (można je było zobaczyć jeszcze w latach 70. XX wieku), w Jokohamie podpłynęła do nich tylko jedna niewielka jednostka oferująca przewiezienie na brzeg. Skóra prawie całego ciała obu znajdujących się w niej niemalże nagich mężczyzn była ozdobiona licznymi tatuażami smoków, lwów, tygrysów i lokalnych bóstw w kolorach czerwonym i niebieskim. Później, już w Edo, zauważył, że również Japończycy pracujący w innych zawodach, m.in.. stajenni, nosili wyłącznie przepaski biodrowe i pokryci byli tatuażami.
Po zejściu na ląd przy jego bagażu zaraz pojawili się tragarze, obaj z bakteryjnymi infekcjami skóry. Zrezygnował z ich usługi i zaczekał na kolejną, zdrową grupę mężczyzn. Po 30 minutach dotarł do urzędu celnego. Przywitali go uśmiechnięci urzędnicy celni, którzy „skłonili się niemal do podłogi i pozostali w tej pozycji przez pół minuty”. Następnie poprosili Schliemanna, żeby otworzył swoje walizki. Ten uznał procedurę za zbędną i zaoferował urzędnikom po ichibu (obowiązująca do roku 1871 srebrna lub złota moneta) dla każdego z nich za odstąpienie od niej. Mężczyźni nie przyjęli datku i zwrócili mu uwagę, że „Japończycy uważają, że zaniedbywanie obowiązków w imię gratyfikacji jest poniżej ich godności ludzkiej”. Inspekcja okazała się jednak pobieżna i Schliemann mógł w rikszy drogą pokrytą nawierzchnią z tłuczonego kamienia udać się do hotelu.
Zauważył, że w całym miasteczku znajdują się liczne łaźnie z których Japończycy, „z pewnością najczystszy naród na świecie”, zarówno ci biedni jak i bogaci, korzystają każdego dnia. W Jokohamie i sąsiadującym z nią Edo (dziś Tokio, stolicą zostało trzy lata później) zdumiała go liczba prostytutek. W otoczonej murem i silnie strzeżonej 24h na dobę przez siły policyjne dzielnicy kurtyzan Yoshiwara pracowało wtedy ponad 100 tysięcy na wpół-zniewolonych kobiet. Wyjście poza mury bez przepustki i wysokiej opłaty nie było możliwe.
Opisał również osobliwy incydent, który wydarzył się kilka dni później. Rząd Tokugawów ogłosił, że Siogun uda się 10 czerwca w podróż z Edo do Osaki i w tym czasie mieszkańcy i właściciele sklepów wzdłuż drogi Tokaido, którą będzie poruszał się naczelny wódz, mieli obowiązek pozostać zamknięci w swoich domach. Schliemann zapisał, że pewien nieostrożny rolnik, który został przyłapany na przekraczaniu drogi przed liczną świtą sioguna został niezwłocznie posiekany mieczem przez jednego ze strzegących dostojnika samurajów, a wraz z nim zginął żołnierz, który chwilkę wcześniej odmówił wykonania rozkazu ukarania rolnika. To zdarzenie znów rozwścieczyło oficera, który rozkazał zabić samuraja. Procesja udała się w dalszą drogę pozostawiając za sobą trzy trupy.
W Edo Schliemann nie potrafił znaleźć sklepów mięsnych i meblowych, za to spostrzegł bogactwo punktów sprzedaży oferujących dziwaczne nierzadko, drewniane zabawki dla dzieci i dorosłych, księgarń z tanią literaturą konfucjańską, strzelnic łuczniczych oraz niezwykle wystawnych butików z japońskim jedwabiem.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Dalekowschodnie Refleksje 