Japonia.☝️Długa na kilkadziesiąt metrów kolejka do lewej strony schodów ruchomych, strony, która nie wymaga wspinania się po nich, podczas gdy druga, zarezerwowana dla spieszących się pasażerów metra pozostaje zupełnie pusta. Komentarze pod filmem na temat tego zachowania Japończyków są różne: uprzejmi, liczący się z innymi, praktyczni, nieproduktywni, konformistyczni, przemęczeni, zbyt leniwi, by wspiąć się po kilkudziesięciu stopniach… Leniwi? W rzeczywistości ludzki mózg bardzo nie lubi marnować energii i zazwyczaj stara się ją konserwować, natomiast nawyk ustawiania się po jednej stronie schodów tak bardzo się wśród Japończyków utrwalił, że wszelkie próby jego zmiany na razie są mało skuteczne.

Pierwsze schody ruchome w Japonii zainstalowano w roku 1914 na wystawie Tokyo Taisho. Zawsze uprzejmi i mający wzgląd na innych Japończycy natychmiast, zgodnie z japońską etykietą poruszania się po chodniku, zaczęli ustawiać się po lewej stronie schodów umożliwiając spieszącym się do pracy ludziom swobodny ruch… Brzmi to wiarygodnie, ale nie jest zgodne z prawdą, gdyż mniej więcej do końca lat 50., cechował Japończyków spory luz w porównaniu ze spiesznymi i neurotycznymi latami 60 (spory wpływ na zmianę mentalności Japończyków miało przyznanie Tokio w r. 1959 organizacji Igrzysk Olimpijskich 1964 r.).

Minęło więc ponad pół wieku, zanim zaczęto w Japonii poruszać temat etykiety korzystania ze schodów ruchomych. Wg profesora Uniwersytetu Edogawa Shoichi Toki po raz pierwszy Japończycy zaczęli ustawiać się po… prawej stronie schodów ruchomych w Osace na stacji Hankyu Umeda w roku 1967. Był to okres, kiedy w Japonii zaczęła tworzyć się kultura pracoholików (przyjmuje się, że pierwszy Japończyk zmarł z przepracowania – karoshi – w roku 1969) i pracownicy stacji zaczęli prosić podróżnych o ustawianie się po prawej stronie, aby ułatwić przemieszczanie się spieszącym się do pracy białym kołnierzykom. W Tokio jeszcze później, gdyż, wg prof. Toki, dopiero około roku 1989 zaczęto praktykować stawanie po lewej stronie na stacji Shinbashi. Skąd ta różnica pomiędzy Tokio a Osaką? Naturalna dla Japończyków jest lewa strona, ale przygotowująca się do wystawy Expo 1970 i przyjęcia tysięcy zagranicznych turystów z Europy i USA Osaka postanowiła przystosować ruch do obowiązujących na obu kontynentach zasad.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Z rodziny produkującej sake od 1665 roku – prosto na szczyt światowej elektroniki. Akio Morita mógł zostać Kyuzaemonem XV, tradycyjnym wytwórcą japońskiego wina ryżowego. Zamiast tego stworzył Sony i podarował światu Walkmana, tranzystorowe radio i odtwarzacz CD. Jedyny Japończyk na liście „Time’a” obok Jana Pawła II i Lecha Wałęsy wśród 100 najważniejszych postaci XX wieku. Oto garść ciekawostek o człowieku, który udowodnił, że tradycja nie musi stać na przeszkodzie rewolucji.

Rok 1979: Akio Morita (1921–1999), legendarny współzałożyciel koncernu Sony, prezentuje światu pierwszy model Walkmana – rewolucyjnego przenośnego odtwarzacza muzyki, który zmienił sposób, w jaki ludzie słuchają dźwięków na co dzień. To urządzenie stało się symbolem innowacyjności Sony i globalnego sukcesu japońskiej elektroniki. Ale kim był ten człowiek? Oto kilka ciekawostek z życia jedynego Japończyka, który znalazł się w grupie „konstruktorów i tytanów” (Builders & Titans) na liście 100 najważniejszych ludzi XX stulecia według tygodnika „Time” – obok dwóch Polaków: Jana Pawła II i Lecha Wałęsy (choć oni w kategorii „przywódców i rewolucjonistów”). Morita był nie tylko biznesmenem, ale wizjonerem, który połączył tradycję z nowoczesnością, tworząc imperium technologiczne.

Rodzinne korzenie: Od sake do samurajów

Akio Morita urodził się 26 stycznia 1921 r. w Nagoii, w Japonii, jako pierworodny syn w rodzinie, która od piętnastu pokoleń zajmowała się produkcją tradycyjnego japońskiego wina sake, a także miso i sosu sojowego. Biznes rodzinny rozpoczął się w 1665 r. w małej wiosce Kosugaya (dziś część miasta Tokoname w prefekturze Aichi), gdy pierwszy Kyuzaemon Morita założył wytwórnię. Akio był przygotowywany na naturalnego spadkobiercę – po przejęciu firmy miał zmienić imię na Kyuzaemon XV, zgodnie z wielowiekową tradycją.

Rodzina Moritów była wyjątkowo zamożna jak na ówczesną Japonię lat 30. XX w. – mogli sobie pozwolić na własny kort tenisowy, kilka samochodów marki Ford i Buick, szofera oraz liczną służbę domową. Ojciec Akio, Kyuzaemon XIV, miał serce do filantropii: przygarniał pod dach biedne dzieci z rodzinnej wioski, dając im schronienie i edukację. Matka, wywodząca się z rodziny samurajów, była miłośniczką opery i głosu słynnego „króla tenorów”, włoskiego śpiewaka Enrico Caruso. Zawsze nosiła tradycyjne kimono, symbolizując przywiązanie do japońskiej kultury, podczas gdy ojciec ubierał się zgodnie z zachodnią modą, co odzwierciedlało jego otwartość na świat.

Ciekawostka w imionach: W nazwach każdego z trzech synów Moritów (Akio, Kazuaki i Masaaki) znajduje się sylaba „aki” (昭) – znak kanji oznaczający „oświecony” lub „niezwykły”. To nie przypadek: ten sam znak pojawia się w nazwie ery Shōwa (1926–1989), panowania cesarza Hirohito, zwanej „Erą Oświeconego Pokoju”. Nazwisko Morita można przetłumaczyć jako „bogate pole ryżowe”, co idealnie pasuje do rolniczych korzeni rodziny.

Wczesne lata: Od degustacji sake do fascynacji fizyką

Od 10. roku życia Akio towarzyszył ojcu na zebraniach zarządu rodzinnej firmy, by stopniowo poznawać obowiązki przyszłego właściciela. Każdej zimy w wytwórni odbywały się degustacje sake, w których młody Morita musiał brać udział – choć, jak później napisał w autobiografii „Made in Japan” (1986), „pomimo tego, a być może właśnie z tego powodu, nigdy nie zasmakowałem w alkoholu”. Ojciec zachęcał syna do otwartego wyrażania opinii, co było nietypowe w japońskiej kulturze, gdzie hierarchia i dyskrecja są normą. Uważał, że to pomoże Akio w roli lidera.

Mimo presji tradycji, pasją Mority stała się matematyka i fizyka. Ukończył studia na Cesarskim Uniwersytecie w Osace (dziś Uniwersytet Osaka) w 1944 r., uzyskując dyplom z fizyki. Po studiach przeprowadził się do Tokio, rezygnując z pełnego przejęcia firmy sake. Honorowo przyjął tytuł Kyuzaemon XV, ale zarządzanie powierzył młodszemu bratu, Kazuakiemu. Akio często podpisywał się inicjałami AKM (Akio Kyuzaemon Morita) i nawet w USA jeździł samochodem z rejestracją AKM 15, podkreślając swoje korzenie.

Wojna, spotkanie z Ibuką i narodziny Sony

Podczas II wojny światowej Morita służył w Cesarskiej Marynarce Japońskiej jako podporucznik. To tam, w komitecie badawczym marynarki zajmującym się bombami naprowadzanymi na podczerwień, spotkał Masaru Ibukę – inżyniera, z którym później założy Sony. Po wojnie, w 1945 r., Ibuka otworzył warsztat naprawy radioodbiorników w zbombardowanym domu towarowym w Tokio. Morita, zainspirowany artykułem w gazecie, dołączył do niego. Z kapitałem od ojca (190 000 jenów) założyli w 1946 r. Tokyo Tsushin Kogyo Kabushiki Kaisha – protoplastę Sony, zaczynając od 20 pracowników.

Firma szybko się rozwijała: w 1949 r. stworzyli magnetyczną taśmę nagrywającą, a w 1950 r. – pierwszy magnetofon w Japonii. W latach 50. uzyskali licencję na tranzystory od Bell Labs, co pozwoliło na produkcję pierwszego kieszonkowego radia tranzystorowego w 1957 r. (Morita kazał pracownikom nosić koszule z powiększonymi kieszeniami, by radio „pasowało” do opisu „kieszonkowe”). W 1958 r. zmienili nazwę na Sony (od łacińskiego „sonus” – dźwięk i angielskiego „sonny” – chłopak), by brzmieć globalnie.

Szczyt kariery: Innowacje i globalna ekspansja

Morita został prezesem Sony w 1971 r., a przewodniczącym w 1976 r. Pod jego wodzą firma wprowadziła rewolucyjne produkty: Betamax (1975), Walkman (1979), pierwszy odtwarzacz CD (1982, we współpracy z Philips) czy strukturę dyskietki 3,5 cala (1982). Wizja „konwergencji” – połączenia elektroniki z rozrywką – doprowadziła do przejęć: CBS Records (1988) i Columbia Pictures (1989).

Był pionierem globalizacji: w 1960 r. założył Sony Corporation of America, a w 1961 r. Sony stało się pierwszą japońską firmą notowaną na nowojorskiej giełdzie. Morita promował zatrudnianie specjalistów z zewnątrz, co było rewolucyjne w Japonii. Napisał książki, m.in. „Gakureki Muyō Ron” (1966, „Nie liczą się stopnie szkolne”) i „Made in Japan” (1986), gdzie dzielił się filozofią biznesu.

Życie prywatne i dziedzictwo

Morita był żonaty z Yoshiko Kamei, mieli troje dzieci. Lubił golfa, tenisa (to podczas gry w 1993 r. doznał udaru mózgu, co osłabiło go i zmusiło do rezygnacji z funkcji w 1994 r.) oraz radio amatorskie (znak wywoławczy JP1DPJ). Zmarł 3 października 1999 r. w Tokio na zapalenie płuc, w wieku 78 lat. Niedawno minęła 25. rocznica jego śmierci, ale jego dziedzictwo trwa: Sony to dziś gigant, a Morita jest symbolem japońskiego cudu gospodarczego. Otrzymał liczne nagrody, w tym Order Legii Honorowej (1984) i pośmiertnie Wielką Wstęgę Orderu Wschodzącego Słońca (1999).

Akio Morita udowodnił, że tradycja może inspirować innowacje. Od sake do Walkmana – jego historia to lekcja, jak marzenia zmieniają świat.

Źródła i inspiracje:

• Akio Morita, Made in Japan, 1986

Najlepsi zawodnicy sumo (sumotori lub rikishi) wyróżniają się wyjątkową siłą, zwinnością, techniką i sprawnością fizyczną, ale także wysoką masą ciała. Aby to osiągnąć, przestrzegają specjalnej diety i reżimu treningowego. Jedzą wysokokaloryczne potrawy, które pozwalają im przybierać na wadze. Przeciętna dorosła osoba spożywa, w zależności od wykonywanej pracy i poziomu aktywności fizycznej, ok. 2000-3000 kcal w ciągu dnia. Rikishi potrafią pochłonąć tyle w trakcie jednego posiłku, a w ciągu całego dnia nawet ponad 10,000 kcal. Zazwyczaj spożywają dwa lub trzy posiłki dziennie, pierwszy dopiero po porannym treningu, który jest tak intensywny i wyczerpujący, że można go odbyć jedynie na czczo. Podczas takiego treningu sumita traci nierzadko ponad 5 kg wagi. Popularnym daniem wśród nich jest gulasz chankonabe, Nie jest przygotowywany wg jakiegoś sztywnego przepisu, ale zazwyczaj zawiera spore ilości mięs, tofu i warzyw.

Zapaśnicy sumo jedzą sporo. Urodzony w Amerykańskim Samoa legendarny rikishi Musashimaru (waga ok. 235 kg), który w swojej kilkunastoletniej karierze wygrał ponad 700 walk, zjadał posiłki zawierające ponad 2 kg wołowiny. Takamisugi (waga 150 kg), były zapaśnik, a obecnie trener, zjadł któregoś razu 65 miseczek chankonabe zawierających ponad 10 kg wołowiny. Waga sumotori różni się w zależności od dywizji, w której się znajdują, a także budowy ciała i sezonowych wahań. W najwyższej dywizji sumo (łącznie jest ich sześć) zwanej makuuchi, średnia waga zapaśników wynosi ok. 145-165 kg (najciężsi ważą ponad 200 kg). W niższych dywizjach obowiązują limity wagi i zapaśnicy są zazwyczaj lżejsi. Pomimo jednak bardzo niesprzyjającego współczynnika BMI (stosunek wagi do wzrostu) rikishi nie cierpią na choroby związane z otyłością (przynajmniej do czasu przejścia na sportową emeryturę, kiedy to porzucają treningi, ale trzymają się dawnych zwyczajów dietetycznych).

Zwykle osoby z otyłością przechowują część dodatkowego tłuszczu głęboko w jamie brzusznej, gdzie otacza on trzustkę, wątrobę i inne ważne narządy. To tzw. trzewna tkanka tłuszczowa. Spełnia ona ważną rolę w naszym organizmie, ale jej nadmiar może prowadzić do problemów zdrowotnych, takich jak wysokie ciśnienie krwi, cukrzyca typu 2 i zawały serca. Jednak zapaśnicy sumo zwykle nie cierpią na te choroby. Tomografia komputerowa ujawnia, że rikishi nie mają w ogóle dużej ilości tłuszczu trzewnego, dlatego japońscy naukowcy uważają, że są zdrowi. Zamiast tego sumici przechowują większość tłuszczu tuż pod skórą, co chroni ich narządy przed brutalnymi uderzeniami w trakcie treningów (kilkadziesiąt krótkich sparingów w trakcie jednego treningu) oraz zawodów.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Dlaczego Japończycy nie mają w zwyczaju jeść surowych warzyw, pomimo tego, że na ich stołach goszczą surowe ryby, jaja, a nawet surowe mięso drobiowe (torisashi) i wołowina (gyusashi)? Ma to związek z recyklingiem i transportem odchodów w okresie Edo (1603-1867), kiedy to kształtowała się współczesna japońska kuchnia. Społeczeństwo Edo było społeczeństwem recyklingu, a jednym z popularniejszych towarów, którym handlowano w tamtym czasie były ludzkie odchody używane przez rolników jako nawóz na pola (📷👇).

Nieczystości klasyfikowano wg ówczesnych standardów na lepsze i gorsze. Do tej pierwszej grupy zaliczano kinban, czyli odchody należące do strażników szogunatu i panów feudalnych daimyo. Ich wysoka cena znajdowała odzwierciedlenie w wysokim statusie samurajów wyższej klasy. Popularne były również tsujihi – ekskrementy zbierane z toalet publicznych tsuji na rogach ulicy (📷👇).

Te pobierane od mieszczan zwane machihi odpowiadały zaledwie średniej klasie. Klasa najniższa to oyashiki, ekskrementy odbierane z więzień i aresztów śledczych, gdyż odchody przestępców – ludzi o niskim statusie społecznym – uważano powszechnie za mało wartościowe. Wysokiej klasy były też nieczystości pochodzące z zamku Edo (dziś część cesarskiego kompleksu pałacowego w Tokio) – siedziby siogunów. Ze względu na najwyższy status mieszkańców tego zamku, były sprzedawane po wysokiej cenie, pomimo tego, że ich jakość była raczej niska. Przyczyną tego była wysoka zawartość rtęci i ołowiu, dwóch składników obecnych w popularnych kosmetykach. Dlaczego więc społeczeństwo Edo nie spożywało surowych warzyw? Do transportu odchodów i warzyw używano tych samych łodzi, co nie zachęcało mieszkańców miast do spożywania jarzyn. Przewoźnicy dostarczali rolnikom obornik z miast, odbierali natomiast od nich warzywa przed wypłynięciem w drogę powrotną (📷👇).

Nie było więc w Edo tradycji spożywania surowych warzyw, na popularności natomiast zyskały m.in. dania smażone na głębokim oleju, jak choćby podpatrzona od katolickich misjonarzy w Nagasaki tempura. Obróbka termiczna warzyw zapewniała pewien komfort psychiczny oraz zabezpieczała przed zatruciem pokarmowym. (📷👇).

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)