Hiroyoshi Nishizawa, prawdopodobnie najskuteczniejszy japoński as myśliwski, w kabinie swojego Mitsubishi „Zero”. Za swoje wyjątkowe umiejętności i brawurę w walkach powietrznych został przez kolegów ochrzczony imieniem „Diabeł”. Zginał w roku 1944 podczas drugiej kampanii filipińskiej.
Propagandowa fotografia z Filipin. Japońscy żołnierze w Manili zajadają lody zakupione (lub ukradzione) od uśmiechniętego lokalnego lodziarza. Japończycy okupowali Filipiny do roku 1945, a rok później Filipińczycy odzyskali niepodległość utraconą na rzecz Hiszpanii w roku 1565.
Rok 1942. Japońscy żołnierze w świątyni Shwethalyaung przy zbudowanym w roku 994 posągu leżącego Buddy w Birmie. Japończycy okupowali Birmę od roku 1942 niemalże do końca II wojny światowej.
Rok 1941. Coś co wygląda jak rycerska przyłbica, to moskitiera chroniąca głowę japońskiego żołnierza w Chinach.
Rok 1944. Pani kapitan Fernandez, która przed wojną uczyła dzieci w lokalnej szkole, pokazuje żołnierzowi armii amerykańskiej, jak przy użycia noża bolo zabijała japońskich żołnierzy. Wraz z grupą filipińskich partyzantów urządzała zasadzki na okupanta, który wyznaczył za jej głowę nagrodę.
Pilot kamikaze Hisashi Tezuka z fotografią zrobioną mu niedługo przed misją. Tezuka miał pecha, gdyż był młodszym synem w swojej rodzinie, a na samobójcze misje nie wybierano pierworodnych. Ci mieli do spełnienia obowiązki wobec rodziny. Miał też szczęście, gdyż od śmierci uratował go nagły koniec wojny.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
W Japonii można natrafić na wiele nietypowych placówek gastronomicznych, a wśród nich i takie, w których oprócz posiłku lub napoju można zamówić policzek. Dlaczego niektórzy Japończycy są skłonni przyjąć uderzenie otwartą dłonią w twarz i jeszcze za tą „przyjemność” zapłacić? Czy skłonności masochistyczne (w szerszym tego pojęcia znaczeniu – czerpania przyjemności z cierpienia) są wśród ludzi rzadkie, czy może są czymś powszechnym i niekoniecznie zawsze złym? O tym opowiadam w moim nowych filmie na YT. Zapraszam.
Nieruchomości w Hongkongu są często zaprojektowane w taki sposób, żeby mogły przez nie swobodnie przelatywać smoki i bez przeszkód dostać się do pobliskiej wody. Tak przynajmniej głosi miejska legenda. Temu celowi mają służyć otwory i luki w budynkach zwane „smoczymi bramami”. Zablokowanie trasy przelotu smoka mogłoby skutkować złym feng-shui (starożytna praktyka i filozofia planowania przestrzeni oraz szukania harmonii i równowagi pomiędzy żywiołami), co negatywnie wpłynęłoby na życie mieszkańców budynku oraz firm w nich działających, ale także na całą okolicę. Uważa się, że smoki przynoszą szczęście, a niefortunne zablokowanie im ścieżki z gór, w których zamieszkują, może stać się przyczyną niepomyślności i faktycznie często się zdarza, że firmy, które mają swoje siedziby w budynkach ze złym feng shui, ale także w budynkach okolicznych, na które one oddziałują, bankrutują.
Bank of China Tower w HK
Złe feng shui Bank of China Tower było obwiniane o szereg nieszczęść, w tym bankructwo pobliskich firm, a nawet upadek rządu Margaret Thatcher. Co jest tego przyczyną? Samospełniająca się przepowiednia. Plotki o złym feng shui szybko się rozchodzą, co zniechęca ludzi do wchodzenia w relacje handlowe z właścicielami takich biznesów, a te w konsekwencji upadają, o co obwinia się złe feng shui. Repulse Bay, pierwszy budynek z otworem, powstał jeszcze pod koniec panowania Brytyjczyków w HK. „Dziura” ta nie była jednak inspirowana feng shui (choć architekci budynku faktycznie wzięli pod uwagę zasady tej praktyki). Wyrastające w latach 80. rzędy wieżowców zaczęły przesłaniać krajobraz oraz blokowały swobodny przepływ powietrza, co spotkało się z krytyką mieszkańców miasta. W odpowiedzi na ich skargi architekci zaczęli „dodawać” otwory do nowych konstrukcji. Teoria „smoczej bramy” pojawiła się później i zaczęła żyć swoim życiem.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Bangkok, 1974. Roger Moore w filmie „Człowiek ze złotym pistoletem”
Roger Moore w roli Jamesa Bonda. Jedna z pamiętnych scen z filmu „Człowiek ze złotym pistoletem” z roku 1974, która pomogła podsycić zainteresowanie Tajlandią. Wielu mieszkańców Zachodu zapragnęło zobaczyć Wenecję Wschodu, jak czasami zwie się stolicę tego kraju, na własne oczy. W latach 50. ubiegłego stulecia Królestwo Tajlandii odwiedzało zaledwie kilkanaście tysięcy turystów rocznie, pod koniec lat 60. było już ich kilkaset tysięcy, a na początku kolejnej dekady ich liczba po raz pierwszy przekroczyła milion. Po drugiej wojnie światowej Tajlandia stała się sojusznikiem Stanów Zjednoczonych i wspierała amerykańskie wysiłki wojenne w Wietnamie. Miało to spory wpływ na rozwój turystyki w tym kraju. W połowie lat 60. około 40 000 żołnierzy amerykańskich zostało przydzielonych do baz w Tajlandii, a wielu walczących w Wietnamie Amerykanów wykorzystywało krótki urlop (R&R, rest and recreation, odpoczynek i rekreacja) na wyjazd do tego kraju.
Dzień odpoczynku Amerykańscy marines lądują na plaży
Pozytywną tego stroną były barwne opowieści o pięknych plażach i wyspach, wspaniałym jedzeniu, cudownej pogodzie i uśmiechniętych ludziach, którymi powracający po wojnie do Stanów Zjednoczonych żołnierze dzielili się z rodziną i znajomymi. Niestety, ciemną stroną R&R była turystyka seksualna. Pattaya do lat 60 XX wieku była wciąż małą, cichą wioską rybacką, kiedy tysiące amerykańskich żołnierzy zaczęło przybywać tam w poszukiwaniu odpoczynku i zapomnienia od ciężkich i krwawych walk w sąsiednim Wietnamie, co doprowadziło do powstania jednej z największych dzielnic czerwonych latarni na świecie.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Pattaya w latach 50. XX wieku Pattaya 60 lat później
Amerykanka chińskiego pochodzenia w krótkim wywiadzie ulicznym dla Erica Jenga, Amerykanina koreańskiego pochodzenia, tłumaczy, dlaczego unika randek z Azjatami. Randka z Japończykiem okazała się niewypałem, gdyż (jak rozumiem już podczas pierwszego spotkania) skrytykował ją za wybory życiowe oraz nieznajomość japońskich zasad dobrego zachowania przy stole. Co ciekawe wiele cudzoziemek w Japonii wskazuje na wrażliwość Japończyków na punkcie etykiety przy stole i krytyczne uwagi pod ich adresem, co niekoniecznie sprzyja budowaniu bliskich relacji. Badania wskazują, że azjatyccy mężczyźni w Stanach Zjednoczonych są najmniej popularną partią dla kobiet, spośród wszystkich grup rasowych.
Choć niektóre panie utrzymują, że Azjaci potrafią dbać o swoje rodziny, są romantyczni, dobrze wykształceni i pracowici, inne wskazują m.in.. na przestarzałe konfucjańskie, patriarchalne i paternalistyczne zasady, którymi kierują się w życiu i w relacjach mężczyźni z Azji Wschodniej (wg amerykańskiego psychologa Chul Woo Sona, aż 90% Amerykanów koreańskiego pochodzenia praktykuje lub przestrzega nauk konfucjańskich) oraz ich słabe kompetencje interpersonalne, rodzicielskie i społeczne (w niemałym stopniu efekt uboczny skupienia na nauce).
Jak więc dziewczynie poszła randka z Koreańczykiem? Mężczyzna bez pytania wybrał dla niej danie, a następnie przez cały posiłek mówił tylko o sobie. I w tym przypadku wyłania się pewien charakterystyczny wzorzec zachowań Koreańczyków. To, że Koreańczycy są zbytnio skupieni na sobie, a ich ulubionym tematem rozmów są oni sami oraz ich kraj w pełni potwierdzają relacje obcokrajowców w Korei. W ten sposób randkę z Koreańczykiem opisała w swojej książce Polka przez pewien czas mieszkająca w Korei Południowej.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Materiał filmowy można obejrzeć na moim koncie na X.
Amerykanka chińskiego pochodzenia w tym krótkim wywiadzie ulicznym dla Erica Jenga, Amerykanina koreańskiego pochodzenia, tłumaczy, dlaczego unika randek z Azjatami. Randka z Japończykiem okazała się niewypałem, gdyż (jak rozumiem już podczas pierwszego spotkania) 1/7 pic.twitter.com/jbNYXyQCgW
Ramen jest nie tylko jednym z najpopularniejszych dań kuchni azjatyckich, ale od pewnego czasu także popularną walutą w amerykańskich więzieniach. Ze względu na spadek jakości i ilości jedzenia w amerykańskich więzieniach federalnych, od dawna cieszy się popytem wśród więźniów, ale dopiero po tym, jak wprowadzono ograniczenia dotyczące palenia papierosów, ta azjatycka potrawa stała się bardziej niezawodną walutą, w dodatku nie psuje się, jest pakowany w standardowych, trwałych opakowaniach, dostępny w więziennych kantynach i łatwo się nim handluje. Wielu więźniów spędza każdego dnia sporo czasu na siłowni, a dodatkowa porcja kalorii pomaga im dźwigać ciężary. Ramen jest też używany zamiast żetonów podczas gry w karty, można nim płacić za usługi (sprzątanie, pranie), odzież, produkty higieniczne i produkty spożywcze niedostępne w kantynach, takie jak przemycane z kuchni świeże owoce i warzywa.
Chinatown w Jokohamie
Dziś ramion jest kojarzony głównie z kuchnią japońską, ale najprawdopodobniej do Japonii został sprowadzony pod koniec XIX wieku przez chińskich imigrantów mieszkających w jokohamskiej Chinatown. Oferowany był w chińskich restauracjach oraz jako street food z ulicznych straganów. Pierwsza restauracja specjalizująca się w ramen została otwarta jednak przez Japończyka.
Pierwsza restauracja specjalizująca się w ramen w Japonii
W roku 1910 Kanichi Ozaki, urzędnik celny na emeryturze, zatrudnił kantońskich kucharzy i zaoferował „chiński makaron” (shina soba) mieszkańcom tokijskiej dzielnicy Asakusa. Restauracja działała do roku 1976. Do popularności ramen w Japonii przyczyniły się dwie wielkie tragedie – trzęsienie ziemi w Kanto i druga wojna światowa – oraz pomysłowość pewnego Japończyka tajwańskiego pochodzenia.
Tokio, 1 września 1923 roku
Do roku 1923 większość restauracji i straganów oferujących ramen było zlokalizowanych w Tokio. 1 września tego roku potężne wstrząsy zniszczyły stolicę kraju, a pozbawieni pracy szefowie kuchni rozpierzchli się po całym kraju dając początek lokalnym odmianom ramen. Po przegranej przez potomków samurajów 2 wojnie światowej Amerykanie, aby zaradzić niedoborom żywności zasypali Japonię tanią mąką pszenną, z której wyrabiano chleb i makaron sprzedawany nielegalnie na czarnym rynku. W roku 1958 Momofuku Ando stworzył recepturę „największego japońskiego wynalazku XX wieku”. Jego makaron błyskawiczny pomimo wysokiej ceny podbił serca Japończyków.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Wojna wietnamska (1964–1975) była inna niż wszystkie poprzednie. Nie chodziło tylko o gęstą dżunglę, pułapki i ataki z zaskoczenia. To był konflikt kontrowersyjny, niepopularny w domu, gdzie żołnierze wracali nie jako bohaterowie, lecz często jako kozły ofiarne protestów. Efekt? PTSD na skalę, jakiej nie widziano po II wojnie światowej czy wojnie koreańskiej.
📷 Arthur Schatz
Zespół Stresu Pourazowego (PTSD) to zaburzenie psychiczne, które rozwija się po bardzo traumatycznych przeżyciach – takich jak narażenie na śmierć, ciężkie rany czy poważne zagrożenie życia.
Wojna wietnamska (1964–1975) była wyjątkowo brutalna. Walki toczyły się w gęstej dżungli, z partyzantami atakującymi z zaskoczenia, pułapkami i moralnymi dylematami związanymi z niejasnymi celami konfliktu.
Według ważnego badania National Vietnam Veterans Readjustment Study (NVVRS) z lat 80., około 15% weteranów, którzy walczyli bezpośrednio w Wietnamie, miało PTSD. W ciągu całego życia odsetek ten sięgał nawet 30% u mężczyzn. Późniejsze badania z lat 2012–2013 pokazały, że objawy nadal występują u około 11% mężczyzn i 7–9% kobiet – nawet po 40–50 latach.
Wojna wietnamska powodowała silniejsze objawy PTSD niż wcześniejsze konflikty, jak II wojna światowa czy wojna koreańska. Powody były różne: brak wsparcia społecznego po powrocie – weterani nie byli witani jak bohaterowie, lecz często spotykali się z obojętnością, wrogością czy protestami antywojennymi. Dodatkowo system rotacji sprawiał, że żołnierze wracali do domu samotnie po rocznej służbie, bez kolegów z pola walki. To utrudniało stopniowe radzenie sobie z traumą. Kontrowersyjny charakter wojny budził poczucie winy, wstydu i alienacji, co mocno przeszkadzało w powrocie do normalnego życia. Wielu weteranów zamykało się w sobie i unikało ludzi.
📷 Arthur Schatz
Psychiatra Jonathan Shay, który przez lata leczył weteranów w ramach VA (Administracja ds. Weteranów), w książkach takich jak Achilles in Vietnam i Odysseus in America porównywał ich przeżycia do traumy bohaterów Homera. Shay opisywał, jak zdrada ideałów przez dowództwo i moralne rany pogłębiały PTSD.
U jego pacjentów trauma objawiała się w codziennym życiu w dramatyczny sposób: • Jeden weteran od ponad 20 lat nie przespał dobrze ani jednej nocy – zawsze sprawdzał drzwi i okna, wstawał 5–15 razy, by obejść dom, pełen ciągłej czujności. • Wielu trzymało broń w każdym pokoju: pistolety, noże czy kije baseballowe – „na wszelki wypadek”, gdyby „Charlie” (żołnierz Wietkongu) lub „Dink” (pogardliwe określenie Wietnamczyka) zakradł się na posesję. • Przed zapaleniem jointa niektórzy odruchowo rozglądali się wokół – pamiętali, jak koledzy zasnęli po marihuanie w trawie i zostali zaskoczeni oraz brutalnie zabici. • Zapach smażonego mięsa przypominał palących się żywcem ludzi (np. od napalmu) – wielu nie mogło normalnie jeść. • W restauracjach siadali tyłem do ściany, twarzą do drzwi, w bezpiecznym kącie. • Przechodząc obok budynków, sprawdzali dachy w poszukiwaniu snajperów. • Twarze osób azjatyckiego pochodzenia budziły gniew, agresję lub flashbacki. • Przed wejściem do publicznej toalety sprawdzali każdą kabinę – z obawy przed zasadzką.
📷 Arthur Schatz
Te zachowania to klasyczne objawy PTSD: ciągła gotowość na zagrożenie (hiperczujność), unikanie miejsc przypominających wojnę, flashbacki i koszmary, a także gniew, izolacja czy problemy z nastrojem. Często dołączały depresja, uzależnienia (np. alkohol czy narkotyki jako sposób na ucieczkę) i inne choroby.
Nawet dziś, ponad 50 lat po wojnie, wielu weteranów nadal zmaga się z tymi problemami. Badania pokazują, że brak ciepłego powitania w kraju był nie mniej silnym czynnikiem ryzyka PTSD niż sama walka. Dzięki pracom Shaya i badaniom VA lepiej rozumiemy to zaburzenie – dziś kładzie się nacisk nie tylko na leczenie (terapia, leki), ale też na zapobieganie i wsparcie społeczne dla żołnierzy. Trauma wojenna nie kończy się wraz z ostatnim wystrzałem. Dla tysięcy weteranów Wietnamu trwa do dzisiaj, przypominając o ogromnej cenie, jaką płacą ci, którzy walczą w imieniu swojego kraju.
Źródła • Shay, Jonathan (1984). Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character • Shay, Jonathan (2002). Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming
Paryski dziennik Le Petit Journal z 12 grudnia 1909 r. informował Paryżan, że tygrysy ludojady masowo atakują ludność w Joseon (historyczna nazwa Korei). Koreańscy badacze nie potrafią z całą pewnością stwierdzić kiedy tygrysy zniknęły z południowokoreańskich lasów i gór. Oficjalne zapisy ujawniają, że po raz ostatni tygrys na terenie dzisiejszej Korei Południowej został upolowany w r. 1922. Z materiałów Generalnego Gubernatorstwa Korei (rząd japoński w okupowanej Korei Joseon) wynika, że w latach 1910-1945 zastrzelono 97 tygrysów i 624 lamparty. Wg Koreańczyków było ich dwa razy więcej.
Polowanie na tygrysy w Korei
Te wielkie koty zamieszkiwały cały Półwysep Koreański jeszcze ok. 1900 r., a ostatni raz na Południu widziane były w 1942 r. Ponieważ świetnie radzą sobie w wodzie, spotykane były również na wyspach wokół całego półwyspu. Liczba tych ssaków na Półwyspie Koreańskim musiała być niemała, skoro wg zachowanych dokumentów w samym tylko 1734 r. 140 osób straciło życie w wyniku ich ataków, a w 1752 r. tygrysy były widziane nie tylko w stolicy kraju, Seulu (pomimo otaczających miasto murów), ale nawet na terenach królewskiego pałacu Gyeongbokgung.
Rok 1917. Japoński myśliwy Y. Yamamoto z dwoma upolowanymi tygrysami
Ponieważ tygrysy i lamparty wyrządzały wiele szkód na farmach, specjalny oddział zawodowych żołnierzy zajmował się polowaniem na nie. W roku 1485 liczył on 440 żołnierzy. Liczba tygrysów zaczęła spadać już w XVIII wieki z powodu zorganizowanych kampanii eksterminacyjnych zarządzonych przez rząd Joseon. Zapisy z tamtych czasów regularnie chwalą się dziesiątkami, a nawet setką tygrysów zabitych w trakcie jednego tylko polowania. Liderzy wiosek za zabicie tygrysa mogli liczyć na specjalne przywileje. Polowano na nie również dla cennej skóry.
Brytyjski myśliwy z ustrzelonym w Korei tygrysem
Słynny chiński pisarz Lu Xun (1881-1936), ojciec współczesnej literatury chińskiej, pisał, że kiedy spotkał Koreańczyka, zawsze mógł liczyć na jakąś ciekawą historię o tygrysach ludojadach. Korea jest krajem o wielu nazwach i przydomkach. Jedną z mniej znanych było „Hodam-guk” (Kraina Wielu Opowieści o Tygrysach). Te drapieżniki przerażały mieszkańców Joseon, ale opowieści o nich, jak dreszczowce współczesnych ludzi, również ich fascynowały. Okupacja japońska przypieczętowała ich los. Generalny Gubernator nakazał ludności cywilnej i wojsku nie szczędzić wysiłków w polowaniu na „szkodniki”, takie jak tygrysy, lamparty, rysie, wilki i dziki. Dziś w Korei o ich wyginięcie oskarża się głównie Japończyków.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Lampion ishidoro na moment przed roztrzaskaniem się o murek (materiał video na X)
Niektóre sceny z wczorajszego trzęsienia ziemi w Japonii mogą przerazić, ale też fascynują swoją niezwykłością. Poszczególne elementy kamiennych lampionów ishidoro nie są niczym scalone, co wywołuje efekt tańca z drzewami. W sytuacjach zagrożenia ludzie przede wszystkim starają się szukać schronienia, ale też kontaktu z drugim człowiekiem. Może to zabrzmieć absurdalnie, ale katastrofy mają swoje pozytywne strony. Jesteśmy najbardziej społecznymi istotami na ziemi i od zawsze razem było nam łatwiej pokonywać przeszkody i niebezpieczeństwa.
Po pierwszym wstrząsie opanowana mama wyciągnęła rękę w kierunku dziecka, po czym pomogła mu ukryć się pod stolikiem (materiał video na X)
Każde zagrożenie niesie ze sobą niepewność, a wraz z nią odczuwamy potrzebę uzyskania dodatkowych informacji, które być może posiadają inni, co również nas zbliża do siebie. Co ciekawe, w takich chwilach zazwyczaj zapominamy, choćby na moment, o urazach, wzajemnych animozjach i niechęciach i potrafimy momentalnie łączyć zerwane czy naderwane więzi, aby wspólnymi siłami stawić czoła przeciwnościom i wspierać się chociażby emocjonalnie, ale także ratować innym ludziom życie z narażeniem życia własnego. Ogromną rolę zaczyna odgrywać tak ważny dla nas dotyk fizyczny, który daje poczucie bezpieczeństwa, opieki i bycia razem.
Mama tuli chłopca, tata dotykiem zapewnia mu komfort. Wspólnie przygladaja się kołyszącej bramie torii (materiał video na X)Grzbiet ogromnej ryby, czy ruchy tektoniczne ziemi?
W tradycji japońskiej za katastrofy naturalne odpowiadały nieobliczalne kami (bogowie, duchy) oraz mityczne stworzenia. Jeśli spojrzymy na te wypiętrzenia spowodowane wczoraj przez ruchy ziemi, one faktycznie mogą wydawać się być grzbietem ukrywającego się pod ziemią zwierzęcia – dla Japończyków był to potężny sum, którego ruchy ograniczał głaz złożony na nim przez kami piorunów Takemikazuchi. Czasami jednak niesforna ryba wykorzystuje momenty nieuwagi Takemikazuchi i zaczyna się wić wywołując ruchy ziemi.
Takemikazuchi unieruchamia wielkim głazem winnego trzęsień ziemi
Nagły kataklizm przełącza naszą percepcję na tryb zagrożenia / bezpieczeństwa ponad wszystko. Uniesione w górę brwi pozwalają szerzej otworzyć oczy, aby lepiej dostrzec potencjalne niebezpieczeństwo. Kręcimy głową, żeby zobaczyć i usłyszeć sygnały świadczące o zagrożeniu i jeśli jeszcze nie zareagowaliśmy, nasze ciała przyjmują pozycję gotowości do reakcji. Jesteśmy bardziej wrażliwi na dźwięki, gwałtowne ruchy, zapachy, zmiany w temperaturze powietrza i inne zachodzące w środowisku nas otaczającym.
Klienci robiący wczoraj zakupy w supermarkecie w Toyama spoglądają w tym samym kierunku skąd najprawdopodobniej dotarły do nich hałasy
W takich też sytuacjach w niektórych zwykłych ludziach budzą się uśpione talenty, np. przywódcze i opiekuńcze, jak chociażby u tej sprzedawczyni w supermarkecie, która służyła przerażonej klientce za jej osłonę, uszy i oczy.
Odważna i empatyczna pani z obslugi w japońskim supermarkecie. Uniesione brwii i głowa wskazują na szczególną czujność (materiał video na X)
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Materiał filmowy można obejrzeć na moim koncie na X.
Niektóre sceny z wczorajszego trzęsienia ziemi w Japonii mogą przerazić, ale też fascynują swoją niezwykłością. Poszczególne elementy kamiennych lampionów ishidoro (📽) nie są niczym scalone, co wywołuje efekt tańca z drzewami. 1/11pic.twitter.com/ZgAGhemNX3
Od Homera po Clausewitza wojna była przede wszystkim sztuką widzenia i słyszenia. Wietnam obalił ten dogmat. W gęstwinie, gdzie oko widziało tylko zieleń, a ucho słyszało tylko własne serce – zwycięzcą często zostawał ten, kto lepiej… wąchał.
SP4 (specialista czwartej klasy) Carl Line z Clinton w stanie Illinois pali papierosa podczas przerwy w operacji w pobliżu Thu Duc w pobliżu Sajgonu. 27 lutego 1969 r. (Fot. Kent Potter)
W klasycznej piątce ludzkich zmysłów to wzrok i słuch od wieków decydują o życiu i śmierci na polu bitwy. W Wietnamie jednak, w wilgotnej, gęstej dżungli, gdzie widoczność często spadała do kilku metrów, a każdy szelest mógł być zarówno wiatrem, jak i miną-pułapką, do głosu doszedł trzeci, niedoceniany zwykle zmysł – węch.
Amerykanie szybko nauczyli się, że w dżungli pachnie się… wrogiem.
1. Zapach Wietnamu kontra zapach Ameryki
Wietnamczycy, zwłaszcza partyzanci Wietkongu i żołnierze Ludowej Armii Wietnamu Północnego, jadali to, co mieli pod ręką: ryż, suszone krewetki, ryby, zieleninę i wszechobecny sos rybny núóc mắm. Ten ostatni – produkowany z fermentowanych przez wiele miesięcy małych sardynek lub anchois – ma zapach, który dla Europejczyka czy Amerykanina jest co najmniej intensywny, a często po prostu odpychający: ostry, słony, jakby zgniłych ryb i amoniaku jednocześnie.
Dla żołnierzy US Army i Marines ten zapach stał się sygnaturą obecności człowieka w promieniu kilkudziesięciu metrów. Wielu weteranów wspominało po latach: „Czułeś núóc mắm – wiedziałeś, że Charlie (żołnierz wroga) jest blisko”.
Z drugiej strony Amerykanie też pachleli – tylko inaczej. Mydło, krem do golenia, a przede wszystkim środki odstraszające owady, dezodoranty i woda kolońska, które żołnierze dostawali w paczkach z domu. Dla Wietnamczyków, przyzwyczajonych do naturalnego zapachu ciała i dymu z ognisk, Amerykanin w dżungli pachniał… luksusowo i obco. Wielu byłych żołnierzy NVA i Wietkongu w wywiadach po wojnie otwarcie przyznawało: „Wiedzieliśmy, że idzie GI, bo śmierdział mydłem i kremem do golenia jak burżuazyjny salon w Sajgonie”.
Wietnam Południowy, 1968: Kapral Ron Yanchar z kompanii B, 1. batalionu, 1. pułku piechoty morskiej, 3. dywizji piechoty morskiej goli się przy wejściu do swojego bunkra. (Fot. Kim Ki Sam/Stars and Stripes)
2. „Smell test” na skałach i ścieżkach
W górzystym terenie środkowego i północnego Wietnamu patrolom zdarzało się wspinać po stromych, poroślanych mchem skałach i półkach. Żołnierze z wyjątkowo czułym węchem (tzw. „bloodhounds”) wypracowali prostą metodę: przechodząc, lekko pocierali dłonią skałę lub korzeń, a później przykładali rękę do nosa. Jeśli czuć było charakterystyczny rybi zapach núóc mắm albo pot wymieszany z wietnamskim tytoniem Thuốc lào – wiedzieli, że wróg był tu niedawno, czasem zaledwie kilka godzin wcześniej.
W gęstej, wietnamskiej dżungli często pierwszym sygnałem wskazującym na obecność wroga był zapach. 4 listopada 1968 r.: amerykańscy marines patrolują dżunglę
3. Papierosy, marihuana i opium
Obie strony paliły – i obie strony się tym zdradzały. Amerykanie mieli Marlboro, Lucky Strike i Salem, Wietnamczycy – miejscowe papierosy bez filtra. Zapach amerykańskiego tytoniu niósł się dalej niż wietnamski, bo był słodszy i bardziej aromatyczny.
Środki odstraszający owady żołnierze amerykańscy często nosili na hełmach.
4. Wojna o zapach – kto próbował się zamaskować
Amerykanie dość szybko zorientowali się w problemie i w wielu jednostkach wprowadzono niepisane zasady:
zakaz używania dezodorantu, wody po goleniu i perfumowanych mydeł,
zakaz prania mundurów detergentami o zapachu (zamiast tego prano w strumieniach albo w ogóle),
niektórzy smarowali się lokalnym błotem i liśćmi, żeby „pachnieć jak dżungla”.
Wietnamczycy z kolei podobno czasami polewali swoich ludzi amerykańskim mydłem (zdobytym na jeńcach albo w porzuconych bazach), żeby zmylić psy tropiące.
5. Dziedzictwo „wojny zapachów”
Do dziś wietnamscy weterani (zarówno z Północy, jak i dawni żołnierze ARVN z Południa) wspominają, że zapach był jednym z najbardziej niezawodnych sposobów wykrywania wroga w dżungli. Amerykanie z kolei – w książkach takich jak „Chickenhawk” Roberta Masona, czy „About Face” Davida H. Hackwortha – wielokrotnie podkreślają, że w Wietnamie nauczyli się, że nosowi także warto ufać.
Amerykański żołnierz w Wietnamie przygotowuje racje żywnościowe typu C (C-rations, Combat Rations).
Dalekowschodnie Refleksje 