Japonia

Ryba na talerzu – cień seppuku w domu Kurosawy

07/08/202430/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

W epoce Meiji i Taishō, gdy Japonia gwałtownie modernizowała się, w wielu domach wciąż żywe były echa dawnego świata samurajów. Tradycjne normy i zasady nie zniknęły wraz z upadkiem szogunatu – przetrwały w nawykach, fobiach i codziennych rytuałach. Jednym z najciekawszych świadectw tego przenikania się starego z nowym jest rodzinna anegdota Akiry Kurosawy.

Japończycy od wieków kultywują zasadę enryo – subtelnego unikania wszystkiego, co mogłoby zranić uczucia innych lub naruszyć harmonię grupy. Ta dbałość o estetykę i emocje przenika codzienne życie: od sposobu mówienia po układanie potraw na stole. W tradycji samurajskiej ta wrażliwość sięgała ekstremum – nawet w obliczu rozkazu seppuku (rytualnego samobójstwa przez rozcięcie brzucha) starano się łagodzić cierpienie skazanego, unikając bodźców, które mogłyby pogłębić jego lęk.

Ojciec Akiry Kurosawy, Isamu, pochodził z dawnego rodu samurajskiego z prefektury Akita. Jako dziecko był wychowywany w duchu bushidō – kodeksu honoru wojowników – i uczony zasad towarzyszących rytuałom seppuku. Matka reżysera, Shima, wywodziła się natomiast z rodziny kupieckiej z Osaki – klasy, która w epoce Edo była często postrzegana przez samurajów jako „niższa”, skupiona na zysku raczej niż honorze. Ten kontrast klasowy mógł potęgować napięcia w domu Kurosawów.

Za każdym razem, gdy podczas posiłku matka podawała całą rybę ułożoną „niewłaściwie” – z głową skierowaną w prawo zamiast w lewo – ojciec wpadał w gniew. Wykrzykiwał: „Baka! (Głupia!) Próbujesz mnie zmusić do popełnienia samobójstwa?”. W tradycyjnej japońskiej etykiecie rybę grillowaną lub gotowaną serwuje się bowiem z głową po lewej stronie (z perspektywy jedzącego), brzuchem skierowanym ku gościom, a grzbietem na zewnątrz – ułatwia to dostęp do mięsa i symbolizuje szacunek. Odwrotne ułożenie (głowa w prawo, grzbiet ku jedzącemu) kojarzyło się dawnym samurajom z ostatnim posiłkiem przed seppuku: podawano wtedy rybę w ten sposób, by nie przypominać o rozcięciu brzucha i nie potęgować bólu psychicznego.

**Akira Kurosawa (trzeci od prawej w dolnym rzędzie) z rodzicami i starszym bratem, 1914 r.**

Pomimo gwałtownych reakcji ojca, matka powtarzała ten sam „błąd” raz po raz. Kurosawa w swoich wspomnieniach (opisywanych w autobiografii „Something Like an Autobiography”) zastanawiał się nad tym z humorem i czułością. Nie pamiętał dokładnie, jak ryba lądowała na stole, ale podejrzewał, że już sama głowa skierowana w „złą” stronę wystarczyła, by wywołać burzę u ojca – surowego strażnika dawnych tradycji.

Ta rodzinna anegdota pięknie ilustruje, jak dawne zwyczaje samurajskie przenikały do życia codziennego nawet w XX wieku. Ojciec Kurosawy, choć nowoczesny w wielu kwestiach (promował sport i kino zachodnie), pozostał wierny dziedzictwu bushidō. Matka zaś – cicha, cierpliwa i wyrozumiała – symbolizowała inną Japonię: tę kupiecką, praktyczną i łagodzącą konflikty. W ich relacji widać napięcie między dawnym honorem a nową rzeczywistością, które Akira Kurosawa tak mistrzowsko przenosił na ekran – w filmach pełnych kontrastów między tradycją a zmianą, honorem a ludzką słabością.

**Poprawnie ustawiony półmisek z rybą.**

Źródła i inspiracje:

Akira Kurosawa, Something Like an Autobiography, 1981

Carl Mydans i fotografie Pearl Harbor w przededniu ataku Japończyków

30/07/202431/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

📷 **Carl Mydans, Pearl Harbor, Hawaje 1940 r.**

Od ponad 80 lat Pearl Harbor kojarzy się z niespodziewanym nalotem Japończyków na amerykańskie bazy wojskowe i związanych z nim spustoszeniem, śmiercią ponad 2400 osób, szokiem opinii publicznej oraz niekończącymi się debatami na temat jego przyczyn. Do 7 grudnia 1941 r. port zwany przez rdzennych mieszkańców Hawajów Wai Momi kojarzył się z jednak najczęściej z obfitością pereł i rafą koralową (do XIX w.) oraz raczej beztroskim życiem amerykańskich żołnierzy i ich rodzin.

W roku 1940, Carl Mydans, fotoreporter pracujący dla tygodnika „Life” i jeden z najsłynniejszych fotografów wojennych XX wieku, który kilka lat później okrucieństwa japońskich żołnierzy doświadczył na własnej skórze, wybrał się na Hawaje, wtedy jeszcze terytorium zależne Stanów Zjednoczonych (1898-1959), celem sfotografowania amerykańskich marynarzy. Kilka miesięcy temu stacja telewizyjna „History” przeprowadziła wywiad z ostatnimi życzącymi marynarzami i pilotami, którzy pod koniec 1941 roku stacjonowali w porcie Wai Momi: „Leżenie na plaży i zażywanie kąpieli słonecznych.

Każdy musiał wylegiwać się na słońcu i uzyskać lekką opaleniznę.” – Jack Holder, mechanik lotniczy. „Chodziliśmy do kościoła, a po kościele wybieraliśmy się na piknik lub przejażdżkę samochodem po wyspie.” – Ray Chavez, marynarz. „Lubiłem iść potańczyć i wypić z chłopakami kilka piw.” – Bob Fernandez, marynarz. „Atak na Pearl Harbor był czymś, co nikomu nie przyszło nawet do głowy. Nikt o czymś takim nie myślał.” – Jim Garner, łącznościowiec. Japoński nalot zmienił wszystko. „Nawiązujesz całkiem niezłe przyjaźnie, a potem nagle z dnia na dzień żyjesz w innym świecie.” – Aaron Cook, mechanik lotniczy.

Zaledwie kilkanaście godzin po ataku na Pearl Harbor Japonia przypuściła atak na Filipiny. Magazyn „Life” wysłał Mydana oraz jego żonę Shelley do Manili celem zrobienia reportażu na temat wojny w tym kraju. Już 2 stycznia 1942 Japończycy wkroczyli do stolicy Filipin i para fotografów dostała się do niewoli, w której spędzili prawie dwa lata. Zostali wypuszczeni w ramach wymiany więźniów pod koniec 1943 roku.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**W roku 1945 Mydans powrócił na Filipiny i pracował m.in. u boku gen. Douglasa MacArthura**

Japonia

Skomplikowane życie miłosne japońskich cesarzy

27/07/202427/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

14 stycznia 1914 roku cesarzowa Sadako, żona cesarza Yoshihito, zaprosiła kilka dziewcząt odpowiedniej rangi i urody na herbatę do Pawilonu Konkubin w Pałacu Cesarskim. Dziewczynek nie poinformowano, że za ekranem ukryty był 13-letni książę Hirohito, który przez dziurkę uważnie im się przyglądał. Jego młode serce miało dokonać ważnego wyboru – wskazać przyszłą żonę księcia i cesarzową Japonii. Jego wybranką została niespełna 11-letnia księżniczka Nagako, najstarsza córka księcia Kuni Kuniyoshi i daleka kuzynka Hirohito.

Zanim młodzi zaczęli się „spotykać” minęło jednak jeszcze kilka lat. Oficjalne zaręczyny miały miejsce w roku 1918 i od tego czasu, zawsze w towarzystwie przyzwoitki i zaledwie raz lub dwa razy do roku, Hirohito i Nagako mieli możliwość bliżej się sobie przyjrzeć. Żadna z trzech kobiet, które w XX wieku zostały wybrane przez japońskich następców tronu na żony nie była początkowo szczególnie lubiana przez otoczenie cesarzy. Zarówno Michiko, żona Akihito, jak i obecna cesarzowa Masako, żona cesarza Naruhito pochodziły z ludu.

**Michiko i Akihito** **poznali się na kortach tenisowych**

Rodzina Nagako wywodziła się z arystokracji, jednakże z jednej z pomniejszych gałęzi rodu. Wpływowy klan Fujiwara, z którego zazwyczaj pochodziły narzeczone następców tronu nie mógł więc być zadowolony. Pojawiły się głosy sprzeciwu. Książę Kuni zagroził jednak, że jeśli dojdzie do odwołania zaręczyn, zabije zarówno siebie, jak i swoją córkę. Ponoć zwrócił się nawet o pomoc do grup nacjonalistycznych, które organizowały w stolicy wiece i protesty. 26 stycznia 1924 r., z opóźnieniem spowodowanym trzęsieniem ziemi w Kanto i nieudanym zamachem na Hirohito w 1923 r., przyszły cesarz i cesarzowa pobrali się podczas wystawnej ceremonii shinto w Tokio. Tłumy ustawiały się wzdłuż ulic, aby choć przez moment rzucić okiem na cesarską procesję, choć gdy ta przejeżdżała, mieszkańcy miasta musieli nisko pochylać głowy.

Nagako przyzwyczajona do obyczajów dworskich okazywała mężowi uległość i szacunek. Uważała, że taka jest rola kobiety w związku. W przeciwieństwie do swoich poprzedników, cesarz Hirohito zdecydował się zrezygnować z prawa do dworskich konkubin i pozostał aż do swojej śmierci w roku 1989 wierny żonie, pomimo tego, że zniecierpliwione brakiem męskiego potomka (zanim na świat przyszedł przyszły cesarz Akihito, cesarzowa urodziła aż cztery dziewczynki) otoczenie cesarza usilnie namawiało go do ponownego przemyślenia tej decyzji, a nawet wybrało spośród 10 kandydatek na faworytę tę, która miała urodzić przyszłą głowę państwa.

**Yanagiwara Naruko, konkubina cesarza Mutsuhito (Meiji), matka cesarza Yoshihito (Taisho)**

Konkubiny niejednokrotnie w przeszłości ratowały japoński dwór cesarski. Zarówno ojciec Hirohito, cesarz Yoshihito (Taisho), jak i jego dziadek, cesarz Mutsuhito (Meiji), ale także książę Kuni byli synami konkubin. Hirohito zniósł konkubinat w roku 1924. Wpływ na to miała jego wizyta w Londynie w roku 1921. Życie brytyjskiej rodziny królewskiej wywarło na nim tak ogromne wrażenie, że postanowił wprowadzić wiele zmian zarówno w swoim życiu, jak i na dworze cesarskim. W 1933 doczekał się w końcu potomka płci męskiej. Presja na cesarzową Nagako była tak silna, że dzień jego narodzin wspominała jako najszczęśliwszy w jej życiu.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**Szczęśliwa cesarzowa Nagako z synem, księciem Akihito.**

Francja · Japonia · Stany Zjednoczone

Nie malarstwo, lecz włosy: japońska „inspiracja” Ernesta Hemingwaya

24/07/202417/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Ernest Hemingway – łowca wielkich przygód: od marlinów i byków po wojenne fronty – miał w Paryżu lat 20. jedną zaskakującą słabość: długie, czarne włosy japońskich malarzy. Ich sztuka go nie ruszała, ale fryzury? Te zrobiły na nim wrażenie nie mniejsze niż afrykańskie safari.

W paryskich latach 20. XX wieku Ernest Hemingway, świeżo przybyły do miasta światła, szybko zanurzył się w bohemie artystycznej. Spotkania z modernistami – od Gertrude Stein po Picassa – kształtowały jego styl, ale jedna „inspiracja” okazała się zaskakująco… powierzchowna. Hemingway nie ukrywał swojej fascynacji włosami – ich kolorem, fakturą i długością. W Paryżu, gdzie japońscy artyści stanowili barwny element sceny Montparnasse, to właśnie ich fryzury, a nie twórczość, zrobiły na nim największe wrażenie.

W okresie modernizacji Japonii (era Meiji i Taishō) wielu Japończyków emigrowało za chlebem na Hawaje, do Ameryki Południowej czy USA. Artyści zaś często wybierali odwrotną drogę – do Europy, zwłaszcza do Paryża, ówczesnego centrum awangardy. Wśród nich wyróżniał się Tsuguharu Foujita (Léonard Foujita), malarz o arystokratycznych korzeniach, znany w młodości z charakterystycznej grzywki a la Kleopatra i długich, czarnych włosów. Foujita, wraz z innymi Japończykami, obracał się w kręgach Ezry Pounda i „Straconego Pokolenia” („Lost Generation” – określenie grupy pisarzy i artystów – Hemingway, Fitzgerald, Pound i inni – którzy po traumie I wojny światowej stracili wiarę w tradycyjne wartości i w paryskiej bohemie lat 20. XX wieku poszukiwali nowego sensu w sztuce i życiu.)

**Hemingway w Paryżu, rue Notre-Dame-des-Champs, r. 1924**

Ezra Pound, amerykański poeta i mecenas modernizmu, przeniósł się do Paryża w 1920 r. Tam zaprzyjaźnił się z japońskimi malarzami – zapraszał ich do swojej pracowni przy rue Notre-Dame-des-Champs, kupował ich obrazy i eksponował je na ścianach. Hemingway przybył do Paryża z żoną Hadley w grudniu 1921 r. Kilka miesięcy później, w księgarni Shakespeare and Company, przypadkowo spotkał Pounda. Szybko się zaprzyjaźnili, a pisarz stał się stałym gościem w studio poety.

**Krakowska malarka Olga Boznańska przeprowadziła się do Paryża w r. 1898.**

Tam właśnie poznał japońskich artystów. Ich sztuka jednak go rozczarowała. W Ruchomym święcie (1964) wspominał: „Ich obrazy mi się nie podobały. Nie rozumiałem ich, ale nie miały w sobie żadnej tajemnicy, i kiedy je zrozumiałem, straciły dla mnie wszelkie znaczenie. Przykro mi było z tego powodu, ale nie mogłem nic na to poradzić.”

Japońskie malarstwo nie wpłynęło na Hemingwaya tak jak na van Gogha, Moneta czy polską malarkę Olgę Boznańską – nie stało się źródłem inspiracji stylistycznej czy tematycznej. Co innego sami artyści. „Wszyscy oni należeli do szlachty w swoim kraju i nosili długie włosy. Włosy połyskiwały im czarno i opadały w przód, gdy się kłaniali, i wywarli na mnie duże wrażenie” – pisał Hemingway w „Ruchomym święcie”.

**Leonard Tsuguharu Foujita, jeden z najważniejszych japońskich artystów XX wieku w swoim paryskim atelier**

W latach 1924–1928, podczas drugiego pobytu w Paryżu, Hemingway czuł się wreszcie wolny od dziennikarskich obowiązków i konwencjonalnych norm. „Byliśmy teraz w Paryżu wolnymi ludźmi i nie musiałem wykonywać pracy dziennikarza” – wspominał. Zerwał z regularnym strzyżeniem, garniturami i establishmentem prasowym.

W kawiarni Closerie des Lilas (istniejącej do dziś ikonie cyganerii) oświadczył: „I nigdy nie zamierzam się ostrzyc […] Czy pamiętasz trzech japońskich malarzy u Ezry? […] Właśnie tak chciałem zawsze wyglądać.”

Te słowa oddają esencję tej anegdoty: japońscy artyści, których spotkał dzięki Poundowi (prawdopodobnie m.in. Foujita i Tamijūrō Kume), stali się dla Hemingwaya symbolem buntu i artystycznej swobody. Nie ich pędzle, lecz długie, czarne włosy – znak arystokratycznej nonszalancji – zainspirowały go do własnego, drobnego aktu rebellii.

W świecie, gdzie Hemingway gloryfikował męskość i dyscyplinę, ta fryzurowa „obsesja” pokazuje jego bardziej kapryśną, bohemijną stronę – tę, która w Paryżu lat 20. pozwoliła mu stać się legendą.

Źródła i inspiracje:

Ernest Hemingway, Ruchome święto, Wyd. Marginesy, 2022
Mary V. Dearborn, Ernest Hemingway. A Biography, 2017
Angelika Kuźniak, Boznańska. Non finito, Wyd. Wydawnictwo Literackie, 2019

Azja · Chiny · Japonia · Korea Południowa

„Psom i Chińczykom wstęp wzbroniony”

20/07/202420/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Japoński właściciel włoskiej restauracji w Tokio (👆) zdecydował, że z powodu „częstych przypadków przemocy i nękania pracowników” nie będzie obsługiwał koreańskich i chińskich klientów. Koreańczycy poczuli się urażeni i media koreańskie piszą o gwałtownej reakcji mieszkańców kraju, jednakże dyskryminacja cudzoziemców ma długą tradycję w całej Azji Wschodniej, nie tylko w Japonii.

(👆) W roku 2013 w oknie restauracji w Pekinie pojawiła się wywieszka informująca turystów łamaną angielszczyzną, że „nie obsługuje się Japończyków, Filipińczyków, Wietnamczyków i psów”. W tym przypadku właściciel restauracji odmawiał serwowania posiłków klientom pochodzącym z trzech krajów zaangażowanych w spory terytorialne z Chinami.

(👆) Napis informujący o niesprzedawaniu artykułów tytoniowych i alkoholu obcokrajowcom pojawił się kilka lat temu w witrynie jednego z koreańskich sklepów spożywczych, a w 2016 roku bar w popularnej wśród młodzieży i studentów seulskiej dzielnicy Hongdae swoją decyzję o ograniczeniu obsługi wyłącznie do Koreańczyków tłumaczył barierą językową (👇).

(👇) Niektóre z wywieszek potrafią być nawet całkiem zabawne, jak choćby ta informująca, że z 47 przypadków złamania przez klientów japońskich mieczy, aż 42 dotyczyły zagranicznych turystów, którzy, w przeciwieństwie do winnych niezgulstwa Japończyków, nigdy za swój czyn nie przeprosili. „Nienawidzimy zagranicznych turystów. Wynocha.”

Pomimo tego, że we wszystkich trzech krajach regularnie dochodzi do skandali związanych z dyskryminacją cudzoziemców, wielu Azjatom najbardziej w pamięci utkwił incydent, który nigdy się nie wydarzył. Przynętę połknął nawet Bruce Lee, który w filmie „Wściekła pięść” z roku 1972 rozbija efektownym kopnięciem drewnianą tabliczkę informującą mieszkańców Szanghaju, że „Chińczykom i psom wstęp wzbroniony”.

**Bruce Lee jednym uderzeniem stopy rozprawia się z antychińskimi nastrojami w Szanghaju**

Do dziś wielu Chińczyków sądzi, że takie tabliczki rzeczywiście umieszczano przy bramach prowadzących do parków. Jak piszą autorzy artykułu „Zakaz wstępu psom i Chińczykom w Szanghaju” przez kilkadziesiąt lat, aż do roku 1928 większość Chińczyków faktycznie miała zakaz wstępu do parków administrowanych przez Radę Miejską Szanghaju (założona w roku 1854 przez grupę w większości brytyjskich i amerykańskich przedsiębiorców, w celu zarządzania dzielnicą obcokrajowców Shanghai International Settlement). Zakaz dotyczył także wprowadzania psów, gry w piłkę, jazdy na rowerze i dewastowania zieleni i był rygorystycznie egzekwowany zwłaszcza w pierwszych trzech dekadach XX wieku, jednakże brak jest dowodów na to, że kiedykolwiek miało miejsce zestawienie w jednym zdaniu zakazu korzystania z parku przez Chińczyków i psy.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**Tablica informacyjna z parku w Szanghaju, rok 1917**

Japonia

Japoński kretynizm i genialna adaptacja – wyznanie Akiry Kurosawy

17/07/202430/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

W sierpniu 1945 roku Japonia stała na krawędzi zbiorowego samobójstwa. Propaganda wojskowa przygotowywała cały naród – sto milionów ludzi – do „honorowej śmierci” w obronie wysp przed amerykańską inwazją. A potem, w ciągu kilku minut radiowego przemówienia cesarza, wszystko się zmieniło. Ludzie, którzy rano szykowali się do walki na śmierć i życie, po południu już cieszyli się nadchodzącym pokojem. Tę wstrząsającą zmianę nastrojów opisał w swojej autobiografii Akira Kurosawa – i postawił pytanie, które do dziś nie traci mocy.

**Toshiro Mifune i Akira Kurosawa na planie Rudobrodego**

Blaise Pascal zauważył przed wiekami, że człowiek jest istotą nędzną i wielką zarazem. Ta sama dwoistość natury ludzkiej wydaje się przyświecać Robertowi Louisowi Stevensonowi w jego XIX-wiecznej powieści Doktor Jekyll i pan Hyde. Podobne obserwacje czynili inni twórcy.

Słynny japoński reżyser Akira Kurosawa, który zmarł 6 września 1998 roku, w swojej autobiografii Something Like an Autobiography pisał, że zarówno niezwykła zdolność adaptacji, jak i swoisty „kretynizm” są głęboko zakorzenione w japońskiej psychice.

**Przygotowania do odparcia armii amerykański**ej

Przed zrzuceniem bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 r. Japonia przygotowywała się do desperackiej obrony przed spodziewaną inwazją amerykańską. Od czerwca 1945 roku wojskowi przywódcy prowadzili intensywną kampanię propagandową pod hasłem „ichioku gyokusai” – „honorowej śmierci stu milionów”. Każdy Japończyk – mężczyźni, kobiety, dzieci – miał być gotów oddać życie za cesarza.

**Hirohito wygłasza orędzie do narodu japońskiego**

Nowa amerykańska broń i wywołany nią szok pokrzyżowały jednak te plany. W samo południe 15 sierpnia 1945 r. cesarz Hirohito wygłosił radiowe orędzie do narodu – pierwsze w historii, w którym Japończycy usłyszeli głos swojego władcy. Wezwał w nim poddanych do zaprzestania walki:

„Zgodnie z nakazami czasu i losu postanowiliśmy utorować drogę wielkiemu pokojowi dla wszystkich przyszłych pokoleń, znosząc to, co nie do zniesienia, i cierpiąc to, co nie do cierpienia.”

**Spuszczone głowy i smutek na twarzach Japończyków wsłuchujących się w głos cesarza Hirohito**

Tego dnia wielu Japończyków ubrało się odświętnie i zebrało przy radioodbiornikach lub głośnikach, by wysłuchać proklamacji. Kurosawa wspominał, jak wraz ze współpracownikami słuchał jej w studiu filmowym w Kinuta:

W drodze z Soshigaya do studia ulica handlowa wyglądała na w pełni przygotowaną do ‚honorowej śmierci stu milionów’. Atmosfera była napięta, pełna paniki. Niektórzy właściciele sklepów wyjęli rodowe miecze z pochew i siedzieli, wpatrując się w nagie ostrza. Kiedy jednak wracałem tą samą drogą do domu po wysłuchaniu cesarskiego orędzia, wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Ludzie krzątali się z wesołymi twarzami, jakby przygotowywali się do festiwalu. Nie wiem, czy to dowód japońskiej zdolności adaptacji, czy japońskiego kretynizmu. Przyznaję, że oba te elementy istnieją w japońskiej osobowości – i w mojej własnej. Gdyby cesarz zamiast wezwania do kapitulacji ogłosił mobilizację do ‚honorowej śmierci stu milionów’, ludzie na tej ulicy w Soshigaya prawdopodobnie posłuchaliby go i zginęli. Ja najpewniej postąpiłbym tak samo. Dla Japończyków asertywność zawsze była niemoralna, a bezwzględne poświęcenie – rozsądną drogą życia. Przyzwyczailiśmy się do tego nauczania i nigdy nie przyszło nam do głowy, by je kwestionować.

**Cesarz zapowiedział nastanie ciężkich czasów pod okupacją wojsk alianckich**

Ten fragment autobiografii Kurosawy pozostaje jednym z najbardziej przejmujących świadectw psychologicznego wstrząsu, jaki przeżyła Japonia w 1945 roku – i szerszej refleksji nad posłuszeństwem, konformizmem oraz kruchą granicą między heroizmem a zbiorową iluzją.

Źródła i inspiracje:

Akira Kurosawa, Something Like an Autobiography, 1981

Japonia · Stany Zjednoczone

Tacki na pieniądze i inne analogie pomiędzy Japonią a amerykańskim Południem

11/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Robiąc zakupy w Japonii zazwyczaj nie podajemy pieniędzy bezpośrednio do ręki sprzedawcy, lecz kładziemy je na specjalnej tacce zwanej karyton – od francuskiego słowa „carton” oznaczającego pudełko tekturowe. W identyczny sposób zwróci nam resztę sprzedawca. Wg japońskich historyków bankowości karyton został po raz pierwszy użyty ponad 100 lat temu i wbrew temu co sądzi większość Japończyków (i w identyczny sposób tłumaczy większość społecznych zachowań Japończyków) nie był związany z okazywaniem szacunku klientom, lecz niechęcią wobec kontaktu fizycznego z obcymi ludźmi.
Niektórzy Japończycy utrzymują, że zwyczaj ten obowiązuje wyłącznie w Kraju Kwitnącej Wiśni, jednakże i w Polsce korzysta się często z podstawków do wydawania reszty, a jak pisze amerykański historyk William J. Cooper w książce „The American South” („Amerykańskie Południe”) zwyczaj kładzenia pieniędzy na ladzie obowiązywał przez wiele lat na Południu USA.

Nawet najdrobniejszy kontakt fizyczny pomiędzy białymi a czarnymi był tabu. Jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku kiedy czarny płacił za zakupiony towar miał obowiązek pieniądze kłaść na ladzie, a nie przekazywać je białemu sprzedawcy z ręki do ręki, jak czyni się dzisiaj, zwłaszcza, jeśli za ladą stała biała kobieta. W ten sam sposób sprzedawcy zwracali resztę czarnym.

Możemy dostrzec również inne analogie w zwyczajach i zachowaniach obowiązujących pomiędzy grupami uprzywilejowanymi, a uciskanymi w przednowoczesnej Japonii i na amerykańskim Południu. Podobnie jak Japończycy niżej urodzeni w kontaktach z przedstawicielami arystokracji, czyli samurajami, czarni na Południu mieli obowiązek zniżania wzroku podczas rozmowy z białymi, stosować zwroty grzecznościowe typu „Mister,” „Missus,” czy „Miss” czy okazywać specjalny szacunek przy przywitaniu. Japończycy odrzucili podział klasowy w roku 1871, choć jego pozostałości utrzymują się do dzisiaj, m.in. w dyskryminacji mniejszości społecznej Burakumin oraz niechęci do mieszkańców Okinawy. Prawa Jima Crowa ograniczające kontakty białych z czarnymi zostały zniesione w roku 1964.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Japonia · Wielka Brytania

Krótka analiza sygnałów niewerbalnych cesarza Naruhito w Londynie

28/06/202425/09/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

**Japońska para cesarska w Westminster Abbey** (📷 Mainichi)

„Jest tak miła, że sprawia, że nie zauważam upływu czasu” powiedział kiedyś o swojej żonie, cesarzowej Masako, obecny cesarz Japonii Naruhito. Nawet w ruchach ich ciał można często dostrzec wiele synchroniczności i harmonii, jak chociażby podczas ich wczorajszej wizyty w Opactwie Westminsterskim, kiedy ich głowy zgodnie pochyliły się delikatnie w tym samym momencie. Japońska para cesarska przybyła do Wielkiej Brytani z kilkudniową wizytą państwową, nadarzyła się więc znów okazja, aby przyjrzeć się zachowaniom tej dwójki najsympatyczniejszych Japończyków oraz brytyjskiego monarchy.

Zawsze uśmiechnięty cesarz wyraźnie czuł się dobrze i swobodnie w towarzystwie króla Karola, z którym niemalże, jeśli tylko nadarzyła się okazja, nieustannie konwersował, a ich tułowia były skierowane do środka, w stronę rozmówcy, co wskazuje na niemały stopień zażyłości pomiędzy nimi. W końcu znają się już od kilkudziesięciu lat, a studiujący w Oksfordzie w latach 1983-1985 Naruhito poznał angielskie zwyczaje oraz język Szekspira. Harmonijne, niemalże lustrzane odbicia ciał japońskiej pary można było dostrzec podczas bankietu w trakcie przemówienia brytyjskiego monarchy, kiedy oboje uważnie wsłuchiwali się w słowa Karola w sposób zalecany przez specjalistów od komunikacji interpersonalnej – nie tylko uszami, ale także oczami. Cesarz japoński kiwając głową aktywnie uczestniczył w przemówieniu króla Karola.

Niemalże każde z licznych spojrzeń Brytyjczyka w kierunku cesarza było przez niego dostrzeżone i potwierdzone skinieniem głowy. Karol kilka razy odwdzięczył się tym samym w trakcie przemówienia Naruhito. Japończycy w ogóle słyną z tego gestu, o czym można się było przekonać obserwując innych japońskich gości uczestniczących we wtorkowym bankiecie.

Komplementarny materiał filmowy można obejrzeć na moim koncie na X (d. Twitter)

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Japonia

Etykieta korzystania ze schodów ruchomych w Japonii oraz jej geneza

24/06/202426/06/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Japonia.☝️Długa na kilkadziesiąt metrów kolejka do lewej strony schodów ruchomych, strony, która nie wymaga wspinania się po nich, podczas gdy druga, zarezerwowana dla spieszących się pasażerów metra pozostaje zupełnie pusta. Komentarze pod filmem na temat tego zachowania Japończyków są różne: uprzejmi, liczący się z innymi, praktyczni, nieproduktywni, konformistyczni, przemęczeni, zbyt leniwi, by wspiąć się po kilkudziesięciu stopniach… Leniwi? W rzeczywistości ludzki mózg bardzo nie lubi marnować energii i zazwyczaj stara się ją konserwować, natomiast nawyk ustawiania się po jednej stronie schodów tak bardzo się wśród Japończyków utrwalił, że wszelkie próby jego zmiany na razie są mało skuteczne.

Pierwsze schody ruchome w Japonii zainstalowano w roku 1914 na wystawie Tokyo Taisho. Zawsze uprzejmi i mający wzgląd na innych Japończycy natychmiast, zgodnie z japońską etykietą poruszania się po chodniku, zaczęli ustawiać się po lewej stronie schodów umożliwiając spieszącym się do pracy ludziom swobodny ruch… Brzmi to wiarygodnie, ale nie jest zgodne z prawdą, gdyż mniej więcej do końca lat 50., cechował Japończyków spory luz w porównaniu ze spiesznymi i neurotycznymi latami 60 (spory wpływ na zmianę mentalności Japończyków miało przyznanie Tokio w r. 1959 organizacji Igrzysk Olimpijskich 1964 r.).

**Osaka, 1960 r. Klienci domu towarowego w dzielnicy Chuo stoją po obu stronach ruchomych schodów.**

**Tokijczycy zajmują obie strony schodów ruchomych. 1953 r.**

Minęło więc ponad pół wieku, zanim zaczęto w Japonii poruszać temat etykiety korzystania ze schodów ruchomych. Wg profesora Uniwersytetu Edogawa Shoichi Toki po raz pierwszy Japończycy zaczęli ustawiać się po… prawej stronie schodów ruchomych w Osace na stacji Hankyu Umeda w roku 1967. Był to okres, kiedy w Japonii zaczęła tworzyć się kultura pracoholików (przyjmuje się, że pierwszy Japończyk zmarł z przepracowania – karoshi – w roku 1969) i pracownicy stacji zaczęli prosić podróżnych o ustawianie się po prawej stronie, aby ułatwić przemieszczanie się spieszącym się do pracy białym kołnierzykom. W Tokio jeszcze później, gdyż, wg prof. Toki, dopiero około roku 1989 zaczęto praktykować stawanie po lewej stronie na stacji Shinbashi. Skąd ta różnica pomiędzy Tokio a Osaką? Naturalna dla Japończyków jest lewa strona, ale przygotowująca się do wystawy Expo 1970 i przyjęcia tysięcy zagranicznych turystów z Europy i USA Osaka postanowiła przystosować ruch do obowiązujących na obu kontynentach zasad.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**Dziś mieszkańcy Osaki stają po prawej stronie schodów,**

**podczas gdy Tokijczycy preferują stronę lewą.**

Japonia

Niezwykłe przygody przyszłego prezydenta Johna F. Kennedy’ego w czasie wojny na Pacyfiku

20/05/202426/06/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

**Dallas, składnica książek z okna której Lee Harvey Oswald dwukrotnie celnie strzelił do prezydenta Stanów Zjednoczonych Johna F. Kennedy’ego**

To właśnie z jedynego widocznego na fotografii okna na przedostatnim, piątym piętrze składnicy podręczników (☝️) w Dallas 22 listopada 1963 roku Lee Harvey Oswald zastrzelił prezydenta Johna F. Kennedy’ego (JFK). Kule trafiły prezydenta w szyję i głowę. Śmierć JFK z rąk Oswalda jest najbardziej znanym epizodem z życia 35. prezydenta Stanów Zjednoczonych, choć równe 20 lat wcześniej dwukrotnie wywinął się on śmierci biorąc udział w walkach z Japończykami. Jesienią 1941 roku Kennedy wstąpił do Rezerw Marynarki Wojennej USA i rozpoczął służbę w stopniu chorążego.

Pomimo dyskwalifikujących go do czynnej służby wojskowej problemów zdrowotnych, z pomocą ojca został awansowany do stopnia młodszego porucznika i w kwietniu 1943 roku został przydzielony do dowodzenia małą jednostką patrolową PT-109 na Pacyfiku w okolicach Wysp Salomona z zadaniem atakowania japońskich linii zaopatrzenia. W nocy z 1 na 2 sierpnia, w ramach wsparcia kampanii na Nowej Georgii PT-109 Kennedy’ego i czternaście innych kutrów torpedowych otrzymało rozkaz zablokowania lub odparcia czterech japońskich niszczycieli przewożących żywność, zaopatrzenie i 900 japońskich żołnierzy do garnizonu Vila na południowy kraniec wyspy Kolombangara w archipelagu Wysp Salomona.

Z 24 torped wystrzelonych przez osiem amerykańskich PT żadna nie wyrządziła szkody Japończykom. W pewnym momencie w ciemnościach nocy Kennedy zauważył niewyraźną sylwetkę okrętu zbliżającego się do jego kutra. Początkowo sądził, że ma przed sobą jeden z amerykańskich PT, wkrótce jednak zdał sobie sprawę, że był to japoński niszczyciel Amagiri. Zanim Kennedy zdążył zareagować, potężny okręt staranował jego PT-109 przecinając go w pół.

Zginęło dwóch członków załogi JFK, a pozostała przy życiu jedenastka wpław dopłynęła do oddalonej o 5,6 km od miejsca kolizji malutkiej wysepki Plum Pudding, dziś zwanej również wyspą Kennedy’ego, która nie oferowała jednak ani świeżej wody, ani jedzenia. W czasach studenckich doskonały pływak, ale w trakcie kolizji z Amagiri zraniony w plecy Kennedy zdołał doholować do wysepki ciężko poparzonego członka załogi.

Jeszcze tej samej nocy JFK wypłynął wpław w morze z nadzieją napotkania amerykańskich kutrów, jednakże porwany przez silny prąd morski stracił nadzieję na uratowanie siebie i swojej załogi. Jakież było jego zdziwienie, gdy kilka godzin później, nad ranem, ten sam prąd zepchnął go wprost na wysepkę, na której przed Japończykami ukrywała się dziesiątka jego towarzyszy. Już po raz drugi w ciągu zaledwie doby Kennedy wykręcił się śmierci. Przez kilka kolejnych dni wycieńczeni ze zmęczenia, głodu i pragnienia Kennedy i jego towarzysze przepływali z wysepki na wysepkę, aż w końcu zostali uratowani przez dwójkę przyjaznych tubylców z wyspy Nauru, którzy dostarczyli im pożywienia oraz poinformowali o rozbitkach Aliantów. Po sześciodniowej robinsonadzie marynarze zostali uratowani. W roku 1952 przygodę Kennedy’ego na Oceanie Spokojnym opisał magazyn Time i w ten sposób dowiedział się o nim niczego nieświadomy Kohei Hanami – były japoński dowódca Amagiri. W wysłanym do przyszłego prezydenta liście m.in.. życzył mu powodzenia w wyborach do Senatu.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)