Japonia

Japonia – „Kraina Uśmiechu” czy „Kraina Grymasu”?

12/08/202412/08/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

**Kaiko Kawano uczy Japończyków jak należy poprawnie się uśmiechać**

Jedną z przyczyn popularności Japonii w świecie jest to, że w kraju tym funkcjonują niezwykłe placówki handlowe i instytucje, które trudno spotkać w innych częściach naszego globu. Do czego przykładowo mają służyć Japończykom szkoły uśmiechu? Ten przyjazny zazwyczaj wyraz twarzy, choć często w pewnym stopniu odmiennie używany w różnych kulturach, jest częścią naszej ludzkiej natury i raczej nie przyszłoby nam do głowy uczyć się wyrażania uśmiechu na specjalnie w tym celu organizowanych zajęciach. Ale nie w Japonii. Prof. Hiroshi Haroshima, który od wielu lat bada twarze Japończyków oraz ewolucję ekspresji emocji na przestrzeni dziejów uważa, że wielu z nich w dalszym ciągu nie potrafi w pełni wykorzystać możliwości, jakie mięśnie ludzkiej twarzy dają nam w komunikowaniu emocji. Przez stulecia w Japonii czymś bardzo niestosownym było okazywanie emocji, a ideałem była twarz przypominająca maskę aktora teatru Nō (V), którego przedstawienia są dla obcokrajowców, właśnie z powodu braku ekspresji emocji, trudne do zrozumienia. Japończycy, którzy nauczyli się wyrażać emocje bardziej subtelnymi ruchami ciała, potrafią się śmiać, ale uśmiech niezwiązany z rozbawieniem wielu z nich wciąż przychodzi z trudnością.

**Nauka uśmiechu może być zabawna, ale niekoniecznie łatwa**

**Niektóre japońskie przedsiębiorstwa wysyłają swoich pracowników na zajęcia do szkoły uśmiechu**

W japońskich szkołach uśmiechu uczy się nie tylko wyrażania pozytywnych emocji, ale także złości i smutku, np.. podczas uroczystości pogrzebowych. Wg japońskiej trenerki uśmiechu Keiko Kawano wielu Japończyków nie wie jakie wyrazy twarzy są odpowiednie na różne okazje, dlatego często uśmiechają się w niewłaściwych momentach, np. wtedy, kiedy są strofowani przez swoich szefów, co nie znaczy więc, jak głosi popularny zwłaszcza na Zachodzie pogląd, że w ten sposób zazwyczaj starają się oni ukryć inne, negatywne emocje. Japończycy na początku XX wieku dopiero zaczynali uczyć się w pierwszych kontaktach z Europejczykami i Amerykanami lepiej wyrażać swoje emocje i ten dziwny grymas pojawiający się często na ich twarzach zauważyli w roku 1928 nasi podróżnicy Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz. W książce „Okrążmy świat raz jeszcze” Perkitny, który wraz z towarzyszem podróży spędził dzień w Kobe napisał: „Uśmiechamy się jak one (japońskie tłumy, DR), bo przecież tak wypada, lecz czujemy wyraźnie, że nasze uśmiechy są tak samo obłudne, jak ich ugrzecznione, do grymasu podobne uśmieszki. Ktoś nazwał kiedyś Japonię Krainą Uśmiechu. Ja jednak nazwałbym ją raczej Krainą Grymasu”!

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Korea Południowa

Uprzywilejowana pozycja mężczyzn i ucisk kobiet w konfucjańskiej Korei

11/08/202412/08/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Moja szwagierka, siostra mojej żony, przegrała trzyletnią batalię z rakiem i w wieku 55 lat przedwcześnie zakończyła swoją ziemską przygodę. Na kilka tygodni przed śmiercią, już bardzo osłabiona i schorowana, zebrała się po raz pierwszy na odwagę i zadzwoniła do swojej mamy, mojej teściowej, z ogromnym żalem wspominając swoje trudne dzieciństwo, jak była przez nią wykorzystywana i karcona. W tym samym czasie jej starszy o 2 lata brat, zgodnie z konfucjańskimi normami i zasadami, był traktowany jak książę i nie miał w domu rodzinnym wielu, a być może żadnych z wyjątkiem nauki, obowiązków. Teściowa nie potrafiła zrozumieć jej pretensji, zadzwoniła do mojej żony z pytaniem o ten nagły wybuch żalu swojej starszej córki. Ten telefon mocno nadwyrężył ich relacje i już do końca pozostały chłodne. Chyba bardzo chłodne, gdyż teściowa nie pojawiła się na pogrzebie i tradycyjnie tutaj poprzedzającej pogrzeby stypie córki. Zarówno ona, jak i szwagier i szwagierka od początku byli wyjątkowo przyjaźnie i serdecznie ustosunkowani do mnie. Z mojej perspektywy nie mogę powiedzieć o nich złego słowa. To jednak nie znaczy, że powinienem pozostawać obojętny na rodzinną dynamikę Koreańczyków sięgającą swoimi korzeniami setki lat wstecz. Na fotografii poniżej znajduje się moja teściowa z portretem jej jedynego syna, mojego szwagra, zawieszonym na ścianie jednego z pokojów w jej domu w małym miasteczku 2 godziny drogi samochodem na południe od Seulu. Nie znalazło się na niej miejsce dla jej dwóch córek. Tak została wychowana, takie normy i zwyczaje przejęła od swoich rodziców, dziadków, krewnych i innych ludzi z jej najbliższego otoczenia. Innych nie zna. Nie mogę mieć do niej o to pretensji. Funkcją kobiet tutaj od zawsze było służyć mężczyznom – swoim ojcom, mężom i synom. Tak zostały ukształtowane. To, wg konfucjańskich uczonych, czyniło je dobrymi, cnotliwymi córkami, żonami i matkami. Konfucjanizm był zawsze bezwzględny dla kobiet. Mieszkam w Korei już ponad 2 dekady i do dziś nie spotkałem ani jednej kobiety, która wyrażałaby zachwyt nad tum systemem. One go bezrefleksyjnie powielają, przenoszą na kolejne pokolenia. Być może takie istnieją, zapewne tak, ale czy to w Azji Wschodniej, czy w Polsce, piewcami konfucjanizmu, również w mediach społecznościowych, są przede wszystkim mężczyźni, gdyż to ich ten system nagradza. Relacje mojej żony i jej siostry nigdy nie były szczególnie bliskie z ich mamą. Co innego szwagier. Jego z nią relacje zdają się być doskonałe. W Korei jeśli ktokolwiek wygłasza pochwalne peany na cześć matek, a zdarza się to tutaj wyjątkowo często, są to w większości mężczyźni, gdyż to oni od zawsze byli największymi, bardzo często jedynymi beneficjentami matczynej miłości. Ludzką naturą jest szukać przyjemności, uciekać od bólu, osiągać maksimum korzyści przy minimalnym wydatku energii własnej, a rolą kobiet w Korei od wieków było wspomagać w tym mężczyzn, samemu unikając przy tym przyjemności i szukając bólu. Cnotliwa kobieta powinna cierpieć. Trudno się więc dziwić, że młodsze pokolenie Koreanek unika związków, gdyż tak kulturowo zdefiniowana miłość wciąż tutaj dominuje.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

Jadowite skolopendry w wojnie wietnamskiej

09/08/202409/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Wojna w Wietnamie to nie tylko polityka, protesty i Woodstock. Dla tysięcy zwykłych chłopaków to była przede wszystkim walka z wrogiem, którego nie pokazywali w telewizji – z dżunglą.

**Wietnam. Żołnierze amerykańscy z upolowanym wężem.**

Dla większości młodych Amerykanów, którzy w latach 60. i 70. trafiali do Wietnamu prosto z przedmieść Detroit, Chicago czy Los Angeles, prawdziwym wrogiem numer jeden nie był zawsze Viet Cong czy NVA, tylko sama dżungla. Gęstwina, wilgoć, pijawki wysysające krew litrami, jadowite węże (krajta, kobra królewska, żmija łańcuszkowa), komary, tygrysy, mrówki siejące panikę w całym plutonie, trujące rośliny powodujące oparzenia trzeciego stopnia albo nagłe zatrzymanie krążenia… a do tego te cholerne, zwisające z drzew pnącza „wait-a-minute” („poczekaj chwilę”), których kolce potrafiły wyrwać żołnierza z jadącego trucka czy nawet z helikoptera na niskim pułapie.

Ale spośród wszystkich stworzeń dżungli południowo-wschodniej Azji najbardziej znienawidzona przez GI’s była ogromna azjatycka skolopendra – przede wszystkim gatunek Scolopendra subspinipes. Miejscowi nazywali ją „con rít”.

Te pareczniki dorastały do 20–25 cm długości, miały jaskrawe pomarańczowo-czerwono-czarne ubarwienie i wyglądały jak coś, co uciekło z planu filmu science-fiction. Żyły w ściółce, pod korą gnijących pni, w butach zostawionych na noc przed namiotem i w śpiworach. Żołnierze budzili się czasem z krzykiem, gdy w środku nocy coś twardego i bardzo szybkiego zaczynało biegało im po klatce piersiowej pod koszulką.

Skolopendry są drapieżne i agresywne – polują na wszystko, co się rusza i mieści im się w paszczy: owady, pająki, jaszczurki, myszy, a nawet małe węże czy pisklęta.

**Scolopendra subspinipes, azjatycka skolopendra**

Ukąszenie? Legenda głosi, że boli gorzej niż kobra i trwa dłużej. Żołnierze porównywali je do „żaru papierosa przyciśniętego do skóry przez kilka godzin z rzędu” albo do „młotka pneumatycznego wbijanego w ciało”. Ból jest natychmiastowy, pulsujący, promieniuje wzdłuż kończyny i potrafi utrzymywać się od 6 do nawet 48 godzin. Do tego miejscowy obrzęk wielki jak piłka tenisowa, gorączka, nudności, zawroty głowy, a w skrajnych przypadkach (głównie u alergików) duszności i zagrożenie życia.

W amerykańskich raportach medycznych z Wietnamu ukąszenia skolopendry były na tyle częste, że znalazły się w oficjalnych podręcznikach przetrwania i instrukcjach dla lekarzy polowych. Żołnierze szybko nauczyli się kilku zasad: nigdy nie wkładać butów bez potrząsania nimi do góry nogami, spać w hamaku (o ile to było możliwe), a nie na ziemi, nigdy nie zostawiać plecaka otwartego na noc.

A jak radzili sobie z tym Viet Cong i NVA? Oni też nienawidzili „con rít” i bali się jej nie mniej niż Amerykanie, ale żyli w dżungli od pokoleń, więc mieli wypracowane własne, proste i skuteczne metody:

buty i ubranie zawsze wieszało się na night na sznurku pod dachem z liści palmowych, nigdy na ziemi,
przed snem do środka butów wrzucano garść liści tytoniu albo suszonej papryczki chili – skolopendry nienawidzą ostrego zapachu,
popularne było smarowanie kostek i nadgarstków pastą z czosnku i soli (działało też na pijawki),
w bazach i tunelach Cu Chi regularnie palono w ogniskach suszone liście eukaliptusa i trawy cytronelowej – dym odstraszał wszystko, co pełza,
jeśli już doszło do ukąszenia, najczęstszym „lekarstwem polowym” było nacięcie miejsca ukąszenia nożem, wyssanie jadu ustami (z dodatkowym przepłukaniem ryżówką albo alkoholem) i okład z liści tytoniu albo rozgniecionych korzeni imbiru.

To słynne zdjęcie z Wietnamu jest w rzeczywistości fałszerstwem. Skolopendry rzadko przekraczają długość 30 cm. Na powyższej fotografii stawonóg zwisa z żyłki wędkarskiej zawieszonej blisko fotografa, podczas gdy znajdujący się dalej żołnierz trzyma uniesioną w górze pustą rekę.

Co ciekawe – niektórzy starsi partyzanci z plemion górskich (Montagnards / Degarowie walczący po stronie Vietcongu) po prostu… piekli skolopendry na ogniu i jedli. Twierdzili, że po usunięciu głowy i jelit są smaczne i danie wysokobiałkowe, a jad całkowicie się neutralizuje w wysokiej temperaturze.

Współcześnie najbardziej znaną „ofiarą” azjatyckiej skolopendry jest Coyote Peterson z kanału Brave Wilderness. W 2018 roku pozwolił się specjalnie ugryźć przez Scolopendra subspinipes w ramię. Po kilku sekundach zaczął krzyczeć, płakać i dosłownie tarzać się po ziemi – po raz pierwszy w karierze „króla bólu” sięgnął po ekstraktor jadu i poprosił o interwencję medyczną.

**Spięty** **Coyote Peterson ze skolopendrą na kilka chwil przed wprowadzeniem przez nią w jego przedramię jadu**

Japonia

Ryba na talerzu – cień seppuku w domu Kurosawy

07/08/202430/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

W epoce Meiji i Taishō, gdy Japonia gwałtownie modernizowała się, w wielu domach wciąż żywe były echa dawnego świata samurajów. Tradycjne normy i zasady nie zniknęły wraz z upadkiem szogunatu – przetrwały w nawykach, fobiach i codziennych rytuałach. Jednym z najciekawszych świadectw tego przenikania się starego z nowym jest rodzinna anegdota Akiry Kurosawy.

Japończycy od wieków kultywują zasadę enryo – subtelnego unikania wszystkiego, co mogłoby zranić uczucia innych lub naruszyć harmonię grupy. Ta dbałość o estetykę i emocje przenika codzienne życie: od sposobu mówienia po układanie potraw na stole. W tradycji samurajskiej ta wrażliwość sięgała ekstremum – nawet w obliczu rozkazu seppuku (rytualnego samobójstwa przez rozcięcie brzucha) starano się łagodzić cierpienie skazanego, unikając bodźców, które mogłyby pogłębić jego lęk.

Ojciec Akiry Kurosawy, Isamu, pochodził z dawnego rodu samurajskiego z prefektury Akita. Jako dziecko był wychowywany w duchu bushidō – kodeksu honoru wojowników – i uczony zasad towarzyszących rytuałom seppuku. Matka reżysera, Shima, wywodziła się natomiast z rodziny kupieckiej z Osaki – klasy, która w epoce Edo była często postrzegana przez samurajów jako „niższa”, skupiona na zysku raczej niż honorze. Ten kontrast klasowy mógł potęgować napięcia w domu Kurosawów.

Za każdym razem, gdy podczas posiłku matka podawała całą rybę ułożoną „niewłaściwie” – z głową skierowaną w prawo zamiast w lewo – ojciec wpadał w gniew. Wykrzykiwał: „Baka! (Głupia!) Próbujesz mnie zmusić do popełnienia samobójstwa?”. W tradycyjnej japońskiej etykiecie rybę grillowaną lub gotowaną serwuje się bowiem z głową po lewej stronie (z perspektywy jedzącego), brzuchem skierowanym ku gościom, a grzbietem na zewnątrz – ułatwia to dostęp do mięsa i symbolizuje szacunek. Odwrotne ułożenie (głowa w prawo, grzbiet ku jedzącemu) kojarzyło się dawnym samurajom z ostatnim posiłkiem przed seppuku: podawano wtedy rybę w ten sposób, by nie przypominać o rozcięciu brzucha i nie potęgować bólu psychicznego.

**Akira Kurosawa (trzeci od prawej w dolnym rzędzie) z rodzicami i starszym bratem, 1914 r.**

Pomimo gwałtownych reakcji ojca, matka powtarzała ten sam „błąd” raz po raz. Kurosawa w swoich wspomnieniach (opisywanych w autobiografii „Something Like an Autobiography”) zastanawiał się nad tym z humorem i czułością. Nie pamiętał dokładnie, jak ryba lądowała na stole, ale podejrzewał, że już sama głowa skierowana w „złą” stronę wystarczyła, by wywołać burzę u ojca – surowego strażnika dawnych tradycji.

Ta rodzinna anegdota pięknie ilustruje, jak dawne zwyczaje samurajskie przenikały do życia codziennego nawet w XX wieku. Ojciec Kurosawy, choć nowoczesny w wielu kwestiach (promował sport i kino zachodnie), pozostał wierny dziedzictwu bushidō. Matka zaś – cicha, cierpliwa i wyrozumiała – symbolizowała inną Japonię: tę kupiecką, praktyczną i łagodzącą konflikty. W ich relacji widać napięcie między dawnym honorem a nową rzeczywistością, które Akira Kurosawa tak mistrzowsko przenosił na ekran – w filmach pełnych kontrastów między tradycją a zmianą, honorem a ludzką słabością.

**Poprawnie ustawiony półmisek z rybą.**

Źródła i inspiracje:

Akira Kurosawa, Something Like an Autobiography, 1981

Japonia · Stany Zjednoczone

Carl Mydans i fotografie Pearl Harbor w przededniu ataku Japończyków

30/07/202431/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

📷 **Carl Mydans, Pearl Harbor, Hawaje 1940 r.**

Od ponad 80 lat Pearl Harbor kojarzy się z niespodziewanym nalotem Japończyków na amerykańskie bazy wojskowe i związanych z nim spustoszeniem, śmiercią ponad 2400 osób, szokiem opinii publicznej oraz niekończącymi się debatami na temat jego przyczyn. Do 7 grudnia 1941 r. port zwany przez rdzennych mieszkańców Hawajów Wai Momi kojarzył się z jednak najczęściej z obfitością pereł i rafą koralową (do XIX w.) oraz raczej beztroskim życiem amerykańskich żołnierzy i ich rodzin.

W roku 1940, Carl Mydans, fotoreporter pracujący dla tygodnika „Life” i jeden z najsłynniejszych fotografów wojennych XX wieku, który kilka lat później okrucieństwa japońskich żołnierzy doświadczył na własnej skórze, wybrał się na Hawaje, wtedy jeszcze terytorium zależne Stanów Zjednoczonych (1898-1959), celem sfotografowania amerykańskich marynarzy. Kilka miesięcy temu stacja telewizyjna „History” przeprowadziła wywiad z ostatnimi życzącymi marynarzami i pilotami, którzy pod koniec 1941 roku stacjonowali w porcie Wai Momi: „Leżenie na plaży i zażywanie kąpieli słonecznych.

Każdy musiał wylegiwać się na słońcu i uzyskać lekką opaleniznę.” – Jack Holder, mechanik lotniczy. „Chodziliśmy do kościoła, a po kościele wybieraliśmy się na piknik lub przejażdżkę samochodem po wyspie.” – Ray Chavez, marynarz. „Lubiłem iść potańczyć i wypić z chłopakami kilka piw.” – Bob Fernandez, marynarz. „Atak na Pearl Harbor był czymś, co nikomu nie przyszło nawet do głowy. Nikt o czymś takim nie myślał.” – Jim Garner, łącznościowiec. Japoński nalot zmienił wszystko. „Nawiązujesz całkiem niezłe przyjaźnie, a potem nagle z dnia na dzień żyjesz w innym świecie.” – Aaron Cook, mechanik lotniczy.

Zaledwie kilkanaście godzin po ataku na Pearl Harbor Japonia przypuściła atak na Filipiny. Magazyn „Life” wysłał Mydana oraz jego żonę Shelley do Manili celem zrobienia reportażu na temat wojny w tym kraju. Już 2 stycznia 1942 Japończycy wkroczyli do stolicy Filipin i para fotografów dostała się do niewoli, w której spędzili prawie dwa lata. Zostali wypuszczeni w ramach wymiany więźniów pod koniec 1943 roku.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**W roku 1945 Mydans powrócił na Filipiny i pracował m.in. u boku gen. Douglasa MacArthura**

Japonia

Skomplikowane życie miłosne japońskich cesarzy

27/07/202427/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

14 stycznia 1914 roku cesarzowa Sadako, żona cesarza Yoshihito, zaprosiła kilka dziewcząt odpowiedniej rangi i urody na herbatę do Pawilonu Konkubin w Pałacu Cesarskim. Dziewczynek nie poinformowano, że za ekranem ukryty był 13-letni książę Hirohito, który przez dziurkę uważnie im się przyglądał. Jego młode serce miało dokonać ważnego wyboru – wskazać przyszłą żonę księcia i cesarzową Japonii. Jego wybranką została niespełna 11-letnia księżniczka Nagako, najstarsza córka księcia Kuni Kuniyoshi i daleka kuzynka Hirohito.

Zanim młodzi zaczęli się „spotykać” minęło jednak jeszcze kilka lat. Oficjalne zaręczyny miały miejsce w roku 1918 i od tego czasu, zawsze w towarzystwie przyzwoitki i zaledwie raz lub dwa razy do roku, Hirohito i Nagako mieli możliwość bliżej się sobie przyjrzeć. Żadna z trzech kobiet, które w XX wieku zostały wybrane przez japońskich następców tronu na żony nie była początkowo szczególnie lubiana przez otoczenie cesarzy. Zarówno Michiko, żona Akihito, jak i obecna cesarzowa Masako, żona cesarza Naruhito pochodziły z ludu.

**Michiko i Akihito** **poznali się na kortach tenisowych**

Rodzina Nagako wywodziła się z arystokracji, jednakże z jednej z pomniejszych gałęzi rodu. Wpływowy klan Fujiwara, z którego zazwyczaj pochodziły narzeczone następców tronu nie mógł więc być zadowolony. Pojawiły się głosy sprzeciwu. Książę Kuni zagroził jednak, że jeśli dojdzie do odwołania zaręczyn, zabije zarówno siebie, jak i swoją córkę. Ponoć zwrócił się nawet o pomoc do grup nacjonalistycznych, które organizowały w stolicy wiece i protesty. 26 stycznia 1924 r., z opóźnieniem spowodowanym trzęsieniem ziemi w Kanto i nieudanym zamachem na Hirohito w 1923 r., przyszły cesarz i cesarzowa pobrali się podczas wystawnej ceremonii shinto w Tokio. Tłumy ustawiały się wzdłuż ulic, aby choć przez moment rzucić okiem na cesarską procesję, choć gdy ta przejeżdżała, mieszkańcy miasta musieli nisko pochylać głowy.

Nagako przyzwyczajona do obyczajów dworskich okazywała mężowi uległość i szacunek. Uważała, że taka jest rola kobiety w związku. W przeciwieństwie do swoich poprzedników, cesarz Hirohito zdecydował się zrezygnować z prawa do dworskich konkubin i pozostał aż do swojej śmierci w roku 1989 wierny żonie, pomimo tego, że zniecierpliwione brakiem męskiego potomka (zanim na świat przyszedł przyszły cesarz Akihito, cesarzowa urodziła aż cztery dziewczynki) otoczenie cesarza usilnie namawiało go do ponownego przemyślenia tej decyzji, a nawet wybrało spośród 10 kandydatek na faworytę tę, która miała urodzić przyszłą głowę państwa.

**Yanagiwara Naruko, konkubina cesarza Mutsuhito (Meiji), matka cesarza Yoshihito (Taisho)**

Konkubiny niejednokrotnie w przeszłości ratowały japoński dwór cesarski. Zarówno ojciec Hirohito, cesarz Yoshihito (Taisho), jak i jego dziadek, cesarz Mutsuhito (Meiji), ale także książę Kuni byli synami konkubin. Hirohito zniósł konkubinat w roku 1924. Wpływ na to miała jego wizyta w Londynie w roku 1921. Życie brytyjskiej rodziny królewskiej wywarło na nim tak ogromne wrażenie, że postanowił wprowadzić wiele zmian zarówno w swoim życiu, jak i na dworze cesarskim. W 1933 doczekał się w końcu potomka płci męskiej. Presja na cesarzową Nagako była tak silna, że dzień jego narodzin wspominała jako najszczęśliwszy w jej życiu.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**Szczęśliwa cesarzowa Nagako z synem, księciem Akihito.**

Francja · Japonia · Stany Zjednoczone

Nie malarstwo, lecz włosy: japońska „inspiracja” Ernesta Hemingwaya

24/07/202417/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Ernest Hemingway – łowca wielkich przygód: od marlinów i byków po wojenne fronty – miał w Paryżu lat 20. jedną zaskakującą słabość: długie, czarne włosy japońskich malarzy. Ich sztuka go nie ruszała, ale fryzury? Te zrobiły na nim wrażenie nie mniejsze niż afrykańskie safari.

W paryskich latach 20. XX wieku Ernest Hemingway, świeżo przybyły do miasta światła, szybko zanurzył się w bohemie artystycznej. Spotkania z modernistami – od Gertrude Stein po Picassa – kształtowały jego styl, ale jedna „inspiracja” okazała się zaskakująco… powierzchowna. Hemingway nie ukrywał swojej fascynacji włosami – ich kolorem, fakturą i długością. W Paryżu, gdzie japońscy artyści stanowili barwny element sceny Montparnasse, to właśnie ich fryzury, a nie twórczość, zrobiły na nim największe wrażenie.

W okresie modernizacji Japonii (era Meiji i Taishō) wielu Japończyków emigrowało za chlebem na Hawaje, do Ameryki Południowej czy USA. Artyści zaś często wybierali odwrotną drogę – do Europy, zwłaszcza do Paryża, ówczesnego centrum awangardy. Wśród nich wyróżniał się Tsuguharu Foujita (Léonard Foujita), malarz o arystokratycznych korzeniach, znany w młodości z charakterystycznej grzywki a la Kleopatra i długich, czarnych włosów. Foujita, wraz z innymi Japończykami, obracał się w kręgach Ezry Pounda i „Straconego Pokolenia” („Lost Generation” – określenie grupy pisarzy i artystów – Hemingway, Fitzgerald, Pound i inni – którzy po traumie I wojny światowej stracili wiarę w tradycyjne wartości i w paryskiej bohemie lat 20. XX wieku poszukiwali nowego sensu w sztuce i życiu.)

**Hemingway w Paryżu, rue Notre-Dame-des-Champs, r. 1924**

Ezra Pound, amerykański poeta i mecenas modernizmu, przeniósł się do Paryża w 1920 r. Tam zaprzyjaźnił się z japońskimi malarzami – zapraszał ich do swojej pracowni przy rue Notre-Dame-des-Champs, kupował ich obrazy i eksponował je na ścianach. Hemingway przybył do Paryża z żoną Hadley w grudniu 1921 r. Kilka miesięcy później, w księgarni Shakespeare and Company, przypadkowo spotkał Pounda. Szybko się zaprzyjaźnili, a pisarz stał się stałym gościem w studio poety.

**Krakowska malarka Olga Boznańska przeprowadziła się do Paryża w r. 1898.**

Tam właśnie poznał japońskich artystów. Ich sztuka jednak go rozczarowała. W Ruchomym święcie (1964) wspominał: „Ich obrazy mi się nie podobały. Nie rozumiałem ich, ale nie miały w sobie żadnej tajemnicy, i kiedy je zrozumiałem, straciły dla mnie wszelkie znaczenie. Przykro mi było z tego powodu, ale nie mogłem nic na to poradzić.”

Japońskie malarstwo nie wpłynęło na Hemingwaya tak jak na van Gogha, Moneta czy polską malarkę Olgę Boznańską – nie stało się źródłem inspiracji stylistycznej czy tematycznej. Co innego sami artyści. „Wszyscy oni należeli do szlachty w swoim kraju i nosili długie włosy. Włosy połyskiwały im czarno i opadały w przód, gdy się kłaniali, i wywarli na mnie duże wrażenie” – pisał Hemingway w „Ruchomym święcie”.

**Leonard Tsuguharu Foujita, jeden z najważniejszych japońskich artystów XX wieku w swoim paryskim atelier**

W latach 1924–1928, podczas drugiego pobytu w Paryżu, Hemingway czuł się wreszcie wolny od dziennikarskich obowiązków i konwencjonalnych norm. „Byliśmy teraz w Paryżu wolnymi ludźmi i nie musiałem wykonywać pracy dziennikarza” – wspominał. Zerwał z regularnym strzyżeniem, garniturami i establishmentem prasowym.

W kawiarni Closerie des Lilas (istniejącej do dziś ikonie cyganerii) oświadczył: „I nigdy nie zamierzam się ostrzyc […] Czy pamiętasz trzech japońskich malarzy u Ezry? […] Właśnie tak chciałem zawsze wyglądać.”

Te słowa oddają esencję tej anegdoty: japońscy artyści, których spotkał dzięki Poundowi (prawdopodobnie m.in. Foujita i Tamijūrō Kume), stali się dla Hemingwaya symbolem buntu i artystycznej swobody. Nie ich pędzle, lecz długie, czarne włosy – znak arystokratycznej nonszalancji – zainspirowały go do własnego, drobnego aktu rebellii.

W świecie, gdzie Hemingway gloryfikował męskość i dyscyplinę, ta fryzurowa „obsesja” pokazuje jego bardziej kapryśną, bohemijną stronę – tę, która w Paryżu lat 20. pozwoliła mu stać się legendą.

Źródła i inspiracje:

Ernest Hemingway, Ruchome święto, Wyd. Marginesy, 2022
Mary V. Dearborn, Ernest Hemingway. A Biography, 2017
Angelika Kuźniak, Boznańska. Non finito, Wyd. Wydawnictwo Literackie, 2019

Azja · Chiny · Japonia · Korea Południowa

„Psom i Chińczykom wstęp wzbroniony”

20/07/202420/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Japoński właściciel włoskiej restauracji w Tokio (👆) zdecydował, że z powodu „częstych przypadków przemocy i nękania pracowników” nie będzie obsługiwał koreańskich i chińskich klientów. Koreańczycy poczuli się urażeni i media koreańskie piszą o gwałtownej reakcji mieszkańców kraju, jednakże dyskryminacja cudzoziemców ma długą tradycję w całej Azji Wschodniej, nie tylko w Japonii.

(👆) W roku 2013 w oknie restauracji w Pekinie pojawiła się wywieszka informująca turystów łamaną angielszczyzną, że „nie obsługuje się Japończyków, Filipińczyków, Wietnamczyków i psów”. W tym przypadku właściciel restauracji odmawiał serwowania posiłków klientom pochodzącym z trzech krajów zaangażowanych w spory terytorialne z Chinami.

(👆) Napis informujący o niesprzedawaniu artykułów tytoniowych i alkoholu obcokrajowcom pojawił się kilka lat temu w witrynie jednego z koreańskich sklepów spożywczych, a w 2016 roku bar w popularnej wśród młodzieży i studentów seulskiej dzielnicy Hongdae swoją decyzję o ograniczeniu obsługi wyłącznie do Koreańczyków tłumaczył barierą językową (👇).

(👇) Niektóre z wywieszek potrafią być nawet całkiem zabawne, jak choćby ta informująca, że z 47 przypadków złamania przez klientów japońskich mieczy, aż 42 dotyczyły zagranicznych turystów, którzy, w przeciwieństwie do winnych niezgulstwa Japończyków, nigdy za swój czyn nie przeprosili. „Nienawidzimy zagranicznych turystów. Wynocha.”

Pomimo tego, że we wszystkich trzech krajach regularnie dochodzi do skandali związanych z dyskryminacją cudzoziemców, wielu Azjatom najbardziej w pamięci utkwił incydent, który nigdy się nie wydarzył. Przynętę połknął nawet Bruce Lee, który w filmie „Wściekła pięść” z roku 1972 rozbija efektownym kopnięciem drewnianą tabliczkę informującą mieszkańców Szanghaju, że „Chińczykom i psom wstęp wzbroniony”.

**Bruce Lee jednym uderzeniem stopy rozprawia się z antychińskimi nastrojami w Szanghaju**

Do dziś wielu Chińczyków sądzi, że takie tabliczki rzeczywiście umieszczano przy bramach prowadzących do parków. Jak piszą autorzy artykułu „Zakaz wstępu psom i Chińczykom w Szanghaju” przez kilkadziesiąt lat, aż do roku 1928 większość Chińczyków faktycznie miała zakaz wstępu do parków administrowanych przez Radę Miejską Szanghaju (założona w roku 1854 przez grupę w większości brytyjskich i amerykańskich przedsiębiorców, w celu zarządzania dzielnicą obcokrajowców Shanghai International Settlement). Zakaz dotyczył także wprowadzania psów, gry w piłkę, jazdy na rowerze i dewastowania zieleni i był rygorystycznie egzekwowany zwłaszcza w pierwszych trzech dekadach XX wieku, jednakże brak jest dowodów na to, że kiedykolwiek miało miejsce zestawienie w jednym zdaniu zakazu korzystania z parku przez Chińczyków i psy.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)

**Tablica informacyjna z parku w Szanghaju, rok 1917**

Japonia

Japoński kretynizm i genialna adaptacja – wyznanie Akiry Kurosawy

17/07/202430/12/2025 Jacek WachowiakDodaj komentarz

W sierpniu 1945 roku Japonia stała na krawędzi zbiorowego samobójstwa. Propaganda wojskowa przygotowywała cały naród – sto milionów ludzi – do „honorowej śmierci” w obronie wysp przed amerykańską inwazją. A potem, w ciągu kilku minut radiowego przemówienia cesarza, wszystko się zmieniło. Ludzie, którzy rano szykowali się do walki na śmierć i życie, po południu już cieszyli się nadchodzącym pokojem. Tę wstrząsającą zmianę nastrojów opisał w swojej autobiografii Akira Kurosawa – i postawił pytanie, które do dziś nie traci mocy.

**Toshiro Mifune i Akira Kurosawa na planie Rudobrodego**

Blaise Pascal zauważył przed wiekami, że człowiek jest istotą nędzną i wielką zarazem. Ta sama dwoistość natury ludzkiej wydaje się przyświecać Robertowi Louisowi Stevensonowi w jego XIX-wiecznej powieści Doktor Jekyll i pan Hyde. Podobne obserwacje czynili inni twórcy.

Słynny japoński reżyser Akira Kurosawa, który zmarł 6 września 1998 roku, w swojej autobiografii Something Like an Autobiography pisał, że zarówno niezwykła zdolność adaptacji, jak i swoisty „kretynizm” są głęboko zakorzenione w japońskiej psychice.

**Przygotowania do odparcia armii amerykański**ej

Przed zrzuceniem bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki w sierpniu 1945 r. Japonia przygotowywała się do desperackiej obrony przed spodziewaną inwazją amerykańską. Od czerwca 1945 roku wojskowi przywódcy prowadzili intensywną kampanię propagandową pod hasłem „ichioku gyokusai” – „honorowej śmierci stu milionów”. Każdy Japończyk – mężczyźni, kobiety, dzieci – miał być gotów oddać życie za cesarza.

**Hirohito wygłasza orędzie do narodu japońskiego**

Nowa amerykańska broń i wywołany nią szok pokrzyżowały jednak te plany. W samo południe 15 sierpnia 1945 r. cesarz Hirohito wygłosił radiowe orędzie do narodu – pierwsze w historii, w którym Japończycy usłyszeli głos swojego władcy. Wezwał w nim poddanych do zaprzestania walki:

„Zgodnie z nakazami czasu i losu postanowiliśmy utorować drogę wielkiemu pokojowi dla wszystkich przyszłych pokoleń, znosząc to, co nie do zniesienia, i cierpiąc to, co nie do cierpienia.”

**Spuszczone głowy i smutek na twarzach Japończyków wsłuchujących się w głos cesarza Hirohito**

Tego dnia wielu Japończyków ubrało się odświętnie i zebrało przy radioodbiornikach lub głośnikach, by wysłuchać proklamacji. Kurosawa wspominał, jak wraz ze współpracownikami słuchał jej w studiu filmowym w Kinuta:

W drodze z Soshigaya do studia ulica handlowa wyglądała na w pełni przygotowaną do ‚honorowej śmierci stu milionów’. Atmosfera była napięta, pełna paniki. Niektórzy właściciele sklepów wyjęli rodowe miecze z pochew i siedzieli, wpatrując się w nagie ostrza. Kiedy jednak wracałem tą samą drogą do domu po wysłuchaniu cesarskiego orędzia, wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Ludzie krzątali się z wesołymi twarzami, jakby przygotowywali się do festiwalu. Nie wiem, czy to dowód japońskiej zdolności adaptacji, czy japońskiego kretynizmu. Przyznaję, że oba te elementy istnieją w japońskiej osobowości – i w mojej własnej. Gdyby cesarz zamiast wezwania do kapitulacji ogłosił mobilizację do ‚honorowej śmierci stu milionów’, ludzie na tej ulicy w Soshigaya prawdopodobnie posłuchaliby go i zginęli. Ja najpewniej postąpiłbym tak samo. Dla Japończyków asertywność zawsze była niemoralna, a bezwzględne poświęcenie – rozsądną drogą życia. Przyzwyczailiśmy się do tego nauczania i nigdy nie przyszło nam do głowy, by je kwestionować.

**Cesarz zapowiedział nastanie ciężkich czasów pod okupacją wojsk alianckich**

Ten fragment autobiografii Kurosawy pozostaje jednym z najbardziej przejmujących świadectw psychologicznego wstrząsu, jaki przeżyła Japonia w 1945 roku – i szerszej refleksji nad posłuszeństwem, konformizmem oraz kruchą granicą między heroizmem a zbiorową iluzją.

Źródła i inspiracje:

Akira Kurosawa, Something Like an Autobiography, 1981

Japonia · Stany Zjednoczone

Tacki na pieniądze i inne analogie pomiędzy Japonią a amerykańskim Południem

11/07/2024 Jacek WachowiakDodaj komentarz

Robiąc zakupy w Japonii zazwyczaj nie podajemy pieniędzy bezpośrednio do ręki sprzedawcy, lecz kładziemy je na specjalnej tacce zwanej karyton – od francuskiego słowa „carton” oznaczającego pudełko tekturowe. W identyczny sposób zwróci nam resztę sprzedawca. Wg japońskich historyków bankowości karyton został po raz pierwszy użyty ponad 100 lat temu i wbrew temu co sądzi większość Japończyków (i w identyczny sposób tłumaczy większość społecznych zachowań Japończyków) nie był związany z okazywaniem szacunku klientom, lecz niechęcią wobec kontaktu fizycznego z obcymi ludźmi.
Niektórzy Japończycy utrzymują, że zwyczaj ten obowiązuje wyłącznie w Kraju Kwitnącej Wiśni, jednakże i w Polsce korzysta się często z podstawków do wydawania reszty, a jak pisze amerykański historyk William J. Cooper w książce „The American South” („Amerykańskie Południe”) zwyczaj kładzenia pieniędzy na ladzie obowiązywał przez wiele lat na Południu USA.

Nawet najdrobniejszy kontakt fizyczny pomiędzy białymi a czarnymi był tabu. Jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku kiedy czarny płacił za zakupiony towar miał obowiązek pieniądze kłaść na ladzie, a nie przekazywać je białemu sprzedawcy z ręki do ręki, jak czyni się dzisiaj, zwłaszcza, jeśli za ladą stała biała kobieta. W ten sam sposób sprzedawcy zwracali resztę czarnym.

Możemy dostrzec również inne analogie w zwyczajach i zachowaniach obowiązujących pomiędzy grupami uprzywilejowanymi, a uciskanymi w przednowoczesnej Japonii i na amerykańskim Południu. Podobnie jak Japończycy niżej urodzeni w kontaktach z przedstawicielami arystokracji, czyli samurajami, czarni na Południu mieli obowiązek zniżania wzroku podczas rozmowy z białymi, stosować zwroty grzecznościowe typu „Mister,” „Missus,” czy „Miss” czy okazywać specjalny szacunek przy przywitaniu. Japończycy odrzucili podział klasowy w roku 1871, choć jego pozostałości utrzymują się do dzisiaj, m.in. w dyskryminacji mniejszości społecznej Burakumin oraz niechęci do mieszkańców Okinawy. Prawa Jima Crowa ograniczające kontakty białych z czarnymi zostały zniesione w roku 1964.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)