W zatłoczonym Hongkongu, gdzie wszystko pędzi – od metra po giełdę – jest jeden środek transportu, który konsekwentnie ignoruje pośpiech. Piętrowe tramwaje, pieszczotliwie zwane „Ding Ding” od dźwięku podwójnego dzwonka ostrzegającego pieszych, to żywy pomnik przeszłości w mieście przyszłości. Sunąc leniwie z prędkością zaledwie 25-30 km/h między monstrualnymi wysokościowcami, przypominają, że nie wszystko musi gnać do przodu. A jednak przetrwały ponad 120 lat, bijąc rekordy i wożąc miliony – bo czasem wolniej znaczy lepiej.

Piętrowe tramwaje są wyjątkowym elementem miejskiego krajobrazu Hongkongu – jedynego miasta na świecie, którego flota tramwajowa składa się w całości z tramwajów piętrowych. Dziś to około 165 pojazdów, co daje mu tytuł największej takiej floty na świecie według Księgi Rekordów Guinnessa (od 2021 roku). Co więcej, to jedyne miejsce, gdzie w regularnej komunikacji miejskiej kursują zarówno piętrowe tramwaje, jak i piętrowe autobusy.

Pierwszy tramwaj w Hongkongu, jeszcze jednopoziomowy, wyjechał na ulice w 1904 roku – w czasach, gdy miasto było świeżo po epidemii dżumy i brytyjskiej kolonii marzącej o nowoczesności. Już w 1912 roku, wraz z rosnącym tłokiem, wprowadzono pierwsze otwarte piętrowce z „ogrodowymi” siedzeniami na górze, idealnymi na tropikalny wiatr. Do lat 20. dodano dachy, a po II wojnie światowej tramwaje stały się pstrokatymi billboardami reklamowymi – tradycja, która trwa do dziś.

Aż do lat 40. XX wieku obowiązywała w nich segregacja rasowa – klasa pierwsza dostępna wyłącznie dla Europejczyków (głównie Brytyjczyków) oraz elity kolonialnej, z wyższymi cenami biletów i niepisanymi zasadami społecznymi. Lokalni mieszkańcy musieli zadowolić się klasą drugą (lub trzecią w pierwszych latach). Segregacja była nieformalna, ale skuteczna – typowy kolonialny porządek w miniaturowej wersji.

W latach 50. i 60. tramwaje stały się popularnym miejscem na randki w przeludnionym mieście, zwłaszcza wieczorami – górne piętro oferowało odrobinę prywatności w morzu ludzi. Były też areną ryzykownych popisów młodzieży: wyskakiwanie z jadących tramwajów to była wtedy część hongkońskiej kultury buntu. Mimo niskiej prędkości, wymagało to akrobatycznych umiejętności i przeskoczenia niskich drzwiczek lub barierek – nie zawsze kończyło się szczęśliwie. Starsze wagony miały otwarte lub krótkie wejścia, co ułatwiało takie akrobacje osobom sprawnym fizycznie. Jak wspomina w swojej autobiografii „Never Grow Up” Jackie Chan, urodzony w Hongkongu w 1954 roku, właśnie tak „trenował” swoje przyszłe kaskaderskie umiejętności już jako nastolatek – przeskakując nad drzwiami „Ding Ding” w biegu, na długo zanim zaczął ryzykować życie przed kamerami.

Hongkońskie piętrowe tramwaje wchodzą w wyjątkowy sposób w interakcję z przestrzenią miejską, zwłaszcza charakterystycznymi wysokościowcami, tworząc unikalny krajobraz. Widok „Ding Ding” przejeżdżającego obok drapaczy chmur to kwintesencja Hongkongu – kontrast starego z nowym.

Dziś, w 2025 roku, tramwaje nadal wożą około 150-200 tysięcy pasażerów dziennie, kosztując zaledwie 3,3 HKD za bilet (dorośli) – najtańszy transport w mieście. Mają specjalne turystyczne wagony w stylu lat 20. czy imprezowe do wynajęcia. W erze MTR i autonomicznych pojazdów te wolne, zielone relikty przetrwały dzięki nostalgii, gęstości miasta i… urokowi. Bo w Hongkongu „Ding Ding” to nie tylko tramwaj – to kawałek duszy.

Źródła i inspiracje:

• Jackie Chan, Never Grow Up, 2018
• Strona internetowa hongkońskich tramwajów: hktramways.com

Etymologia nazwy „Hongkong” wywodzi się z kantońskiego wyrażenia „Heung Gong”, co można przetłumaczyć jako „Pachnący Port”. Nawiązuje ona do aromatu handlowanych tu towarów, takich jak przyprawy, zioła, czy popularnych zwłaszcza w przeszłości mirra, kamfora i kadzidło. Nazwa ta nie odnosi się jednak wyłącznie do odległej historii miasta, gdyż w dalszym ciągu niezwykła jest niezliczona ilość aromatów i ich kombinacji unoszących się w powietrzu.
Zmysł węchu jest przez nas zazwyczaj traktowany jako ten mniej istotny, drugorzędny w porównaniu ze wzrokiem, słuchem, smakiem czy nawet dotykiem, jednakże niesłusznie, gdyż pełni nie mniej ważną od nich rolę, a jedynie funkcjonuje zazwyczaj poza naszą świadomością, nie narzuca się, a w dodatku szybko adaptuje do nowych zapachów. Dopiero zmagania z COVID-19, kiedy zachorowania często prowadziły do utraty lub osłabienia węchu i związanego z tym komfortu życia, uświadomiły nam, jak ważną rolę odgrywa ten zmysł w naszym życiu.

Hongkong znany jest ze swojej bogatej sceny kulinarnej, łączącej tradycje kantońskie i chińskie z wpływami z innych części Azji i świata. Aromaty unoszące się z restauracji i straganów są lekkie, kuszące, ziołowe, słodko-kwaśne, szczególnie atrakcyjne dzięki stosowaniu w tutejszej kuchni wielu przypraw i ziół, takich jak bazylia i kolendra oraz technik gotowania – na woku i parze. Najbardziej intensywne zapachy wydają się jednak unosić w okolicach bocznych uliczek, takich jak ta. To właśnie przy nich często znajdują się restauracyjne kuchnie, a zapachy przenikają przez tylne wejścia bezpośrednio do otoczenia. Adaptacja do zapachów sprawia, że w restauracjach szybko przestajemy zwracać na nie uwagę, mózg zaczyna je ignorować, ale w Hongkongu, gdzie zapachy zmieniają się z każdym krokiem, cały czas jesteśmy ich świadomi, co pozytywnie wpływa na nastrój i samopoczucie. Ich złożoność, choć niezwykle przyjemna, była dla mnie jednak zbyt skomplikowana, przez co nie byłem w stanie wyodrębnić żadnego konkretnego zapachu i przypisać do jakiejkolwiek potrawy.

Reakcje na zapachy mogą być oczywiście bardzo indywidualne, zależne od naszej genetyki, osobistych doświadczeń, preferencji, wrażliwości zapachowej, a nawet kultury, w której się wychowaliśmy. W kuchni japońskiej, która generalnie preferuje dania subtelnie przyprawione, symbolika zapachów jest często kojarzona z tradycją, przemijaniem, refleksją, praktykami medytacyjnymi i tradycyjnymi sztukami. Potrawy są bardziej minimalistyczne, zapachy bardziej subtelne, przez co osoby z nadwrażliwością węchową mogą preferować doświadczenia kulinarno-zapachowe z Japonii. W kuchni koreańskiej znów, której aromaty zdają się być bardziej intensywne, ciężkie, charakterystyczne dla surowszego klimatu tego miejsca, są często wynikiem użycia pikantnych, kwaśnych i fermentowanych składników oraz potraw z grilla, co ma odzwierciedlać dynamikę i bogactwo smaków. Co ciekawe, często rozdzielamy smak i zapach, jakby niewiele miały ze sobą wspólnego, choć w rzeczywistości oba są ściśle ze sobą powiązane. To, co nazywamy „smakiem”, jest tak naprawdę kombinacją pięciu podstawowych smaków i zapachów, a ponad 80% tego, co uważamy za smak, jest związane z naszym węchem. W przypadku utraty węchu (anosmia) tracimy także m.in. przyjemność, jaką daje nam spożywanie posiłków.

Hongkong być może już za sobą ma swoje złote czasy, a chiński autorytaryzm przydusił ducha tego miejsca, ale pomimo politycznych i ekonomicznych zawirowań to wciąż jedno z najbardziej fascynujących miast świata, o niepowtarzalnym, kosmopolitycznym charakterze i wzajemnym przenikaniu się wschodnich i zachodnich wpływów. Spacerując jego ulicami, odkrywamy wiele uroków i niezwykłości, ale każdy z nas, przez swoje własne doświadczenia i potrzeby, odbiera to miejsce inaczej, stąd wiele różnych i często sprzecznych i ambiwalentnych opinii na temat Hongkongu i jego mieszkańców. Jak każde popularne wśród turystów miasto świata, również Hongkong ma więc zarówno swoich gorących wielbicieli, jak i tych, którzy jego dynamiki i mieszkańców nie lubią.

Wśród tych drugich jest zaskakująco wielu Singapurczyków, którzy nierzadko zarzucają Hongkończykom szorstkość obyczajów, oraz Filipińczyków – żyje ich tutaj około 200 tysięcy – wskazujących na problem z ksenofobią. Jak wszyscy, mają mieszkańcy Hongkongu swój narodowy charakter, z jego pozytywnymi i negatywnymi stronami. Przykładowo, w kwestii higieny i BHP standardy są tutaj wciąż niższe niż na Zachodzie, co jednak nie przeszkadza mieszkańcom tej byłej brytyjskiej kolonii cieszyć się od kilku lat największą w świecie długowiecznością.

Pewne aspekty życia w Hongkongu mogą być nieprzyjemne dla obcokrajowców tutaj przebywających, ale pewnie nie stanowią takiego problemu dla tubylców lub większości z nich, jak chociażby wspinanie się po stopniach tych słynnych wąskich i czasami obskurnych klatek schodowych w części starszej zabudowy miasta. U osób z klaustrofobią lub kobiet, które nie lubią przeciskać się obok nieznajomych mężczyzn, wywołują dyskomfort. Hongkong jest górzystym miastem, więc na całym jego terytorium często możemy natknąć się na schody.

W starszych dzielnicach pełnią one funkcję ciągów pieszych. Dla tych osób, które lubią spędzać czas na obserwowaniu ludzi, HK może doskonale służyć temu celowi, gdyż geografia, klimat i unikalne kulturowe prądy ukształtowały to miasto i jego mieszkańców w taki sposób, że część ich codziennych aktywności odbywa się na świeżym powietrzu. Oczywiście, trzeba być przygotowanym na różne, bardziej lub mniej przyjemne niespodzianki, ale tego chyba turyści często się spodziewają i tego oczekują. Hongkong jest miastem, które warto zobaczyć.