Wojna wietnamska (1964–1975) była inna niż wszystkie poprzednie. Nie chodziło tylko o gęstą dżunglę, pułapki i ataki z zaskoczenia. To był konflikt kontrowersyjny, niepopularny w domu, gdzie żołnierze wracali nie jako bohaterowie, lecz często jako kozły ofiarne protestów. Efekt? PTSD na skalę, jakiej nie widziano po II wojnie światowej czy wojnie koreańskiej.

Zespół Stresu Pourazowego (PTSD) to zaburzenie psychiczne, które rozwija się po bardzo traumatycznych przeżyciach – takich jak narażenie na śmierć, ciężkie rany czy poważne zagrożenie życia.

Wojna wietnamska (1964–1975) była wyjątkowo brutalna. Walki toczyły się w gęstej dżungli, z partyzantami atakującymi z zaskoczenia, pułapkami i moralnymi dylematami związanymi z niejasnymi celami konfliktu.

Według ważnego badania National Vietnam Veterans Readjustment Study (NVVRS) z lat 80., około 15% weteranów, którzy walczyli bezpośrednio w Wietnamie, miało PTSD. W ciągu całego życia odsetek ten sięgał nawet 30% u mężczyzn. Późniejsze badania z lat 2012–2013 pokazały, że objawy nadal występują u około 11% mężczyzn i 7–9% kobiet – nawet po 40–50 latach.

Wojna wietnamska powodowała silniejsze objawy PTSD niż wcześniejsze konflikty, jak II wojna światowa czy wojna koreańska. Powody były różne: brak wsparcia społecznego po powrocie – weterani nie byli witani jak bohaterowie, lecz często spotykali się z obojętnością, wrogością czy protestami antywojennymi. Dodatkowo system rotacji sprawiał, że żołnierze wracali do domu samotnie po rocznej służbie, bez kolegów z pola walki. To utrudniało stopniowe radzenie sobie z traumą. Kontrowersyjny charakter wojny budził poczucie winy, wstydu i alienacji, co mocno przeszkadzało w powrocie do normalnego życia. Wielu weteranów zamykało się w sobie i unikało ludzi.

Psychiatra Jonathan Shay, który przez lata leczył weteranów w ramach VA (Administracja ds. Weteranów), w książkach takich jak Achilles in Vietnam i Odysseus in America porównywał ich przeżycia do traumy bohaterów Homera.
Shay opisywał, jak zdrada ideałów przez dowództwo i moralne rany pogłębiały PTSD.

U jego pacjentów trauma objawiała się w codziennym życiu w dramatyczny sposób:
• Jeden weteran od ponad 20 lat nie przespał dobrze ani jednej nocy – zawsze sprawdzał drzwi i okna, wstawał 5–15 razy, by obejść dom, pełen ciągłej czujności.
• Wielu trzymało broń w każdym pokoju: pistolety, noże czy kije baseballowe – „na wszelki wypadek”, gdyby „Charlie” (żołnierz Wietkongu) lub „Dink” (pogardliwe określenie Wietnamczyka) zakradł się na posesję.
• Przed zapaleniem jointa niektórzy odruchowo rozglądali się wokół – pamiętali, jak koledzy zasnęli po marihuanie w trawie i zostali zaskoczeni oraz brutalnie zabici.
• Zapach smażonego mięsa przypominał palących się żywcem ludzi (np. od napalmu) – wielu nie mogło normalnie jeść.
• W restauracjach siadali tyłem do ściany, twarzą do drzwi, w bezpiecznym kącie.
• Przechodząc obok budynków, sprawdzali dachy w poszukiwaniu snajperów.
• Twarze osób azjatyckiego pochodzenia budziły gniew, agresję lub flashbacki.
• Przed wejściem do publicznej toalety sprawdzali każdą kabinę – z obawy przed zasadzką.

Te zachowania to klasyczne objawy PTSD: ciągła gotowość na zagrożenie (hiperczujność), unikanie miejsc przypominających wojnę, flashbacki i koszmary, a także gniew, izolacja czy problemy z nastrojem. Często dołączały depresja, uzależnienia (np. alkohol czy narkotyki jako sposób na ucieczkę) i inne choroby.

Nawet dziś, ponad 50 lat po wojnie, wielu weteranów nadal zmaga się z tymi problemami. Badania pokazują, że brak ciepłego powitania w kraju był nie mniej silnym czynnikiem ryzyka PTSD niż sama walka. Dzięki pracom Shaya i badaniom VA lepiej rozumiemy to zaburzenie – dziś kładzie się nacisk nie tylko na leczenie (terapia, leki), ale też na zapobieganie i wsparcie społeczne dla żołnierzy. Trauma wojenna nie kończy się wraz z ostatnim wystrzałem. Dla tysięcy weteranów Wietnamu trwa do dzisiaj, przypominając o ogromnej cenie, jaką płacą ci, którzy walczą w imieniu swojego kraju.

Źródła
• Shay, Jonathan (1984). Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character
• Shay, Jonathan (2002). Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming

Od Homera po Clausewitza wojna była przede wszystkim sztuką widzenia i słyszenia. Wietnam obalił ten dogmat. W gęstwinie, gdzie oko widziało tylko zieleń, a ucho słyszało tylko własne serce – zwycięzcą często zostawał ten, kto lepiej… wąchał.

W klasycznej piątce ludzkich zmysłów to wzrok i słuch od wieków decydują o życiu i śmierci na polu bitwy. W Wietnamie jednak, w wilgotnej, gęstej dżungli, gdzie widoczność często spadała do kilku metrów, a każdy szelest mógł być zarówno wiatrem, jak i miną-pułapką, do głosu doszedł trzeci, niedoceniany zwykle zmysł – węch.

Amerykanie szybko nauczyli się, że w dżungli pachnie się… wrogiem.

1. Zapach Wietnamu kontra zapach Ameryki

Wietnamczycy, zwłaszcza partyzanci Wietkongu i żołnierze Ludowej Armii Wietnamu Północnego, jadali to, co mieli pod ręką: ryż, suszone krewetki, ryby, zieleninę i wszechobecny sos rybny núóc mắm. Ten ostatni – produkowany z fermentowanych przez wiele miesięcy małych sardynek lub anchois – ma zapach, który dla Europejczyka czy Amerykanina jest co najmniej intensywny, a często po prostu odpychający: ostry, słony, jakby zgniłych ryb i amoniaku jednocześnie.

Dla żołnierzy US Army i Marines ten zapach stał się sygnaturą obecności człowieka w promieniu kilkudziesięciu metrów. Wielu weteranów wspominało po latach: „Czułeś núóc mắm – wiedziałeś, że Charlie (żołnierz wroga) jest blisko”.

Z drugiej strony Amerykanie też pachleli – tylko inaczej. Mydło, krem do golenia, a przede wszystkim środki odstraszające owady, dezodoranty i woda kolońska, które żołnierze dostawali w paczkach z domu. Dla Wietnamczyków, przyzwyczajonych do naturalnego zapachu ciała i dymu z ognisk, Amerykanin w dżungli pachniał… luksusowo i obco. Wielu byłych żołnierzy NVA i Wietkongu w wywiadach po wojnie otwarcie przyznawało: „Wiedzieliśmy, że idzie GI, bo śmierdział mydłem i kremem do golenia jak burżuazyjny salon w Sajgonie”.

2. „Smell test” na skałach i ścieżkach

W górzystym terenie środkowego i północnego Wietnamu patrolom zdarzało się wspinać po stromych, poroślanych mchem skałach i półkach. Żołnierze z wyjątkowo czułym węchem (tzw. „bloodhounds”) wypracowali prostą metodę: przechodząc, lekko pocierali dłonią skałę lub korzeń, a później przykładali rękę do nosa. Jeśli czuć było charakterystyczny rybi zapach núóc mắm albo pot wymieszany z wietnamskim tytoniem Thuốc lào – wiedzieli, że wróg był tu niedawno, czasem zaledwie kilka godzin wcześniej.

3. Papierosy, marihuana i opium

Obie strony paliły – i obie strony się tym zdradzały. Amerykanie mieli Marlboro, Lucky Strike i Salem, Wietnamczycy – miejscowe papierosy bez filtra. Zapach amerykańskiego tytoniu niósł się dalej niż wietnamski, bo był słodszy i bardziej aromatyczny.

4. Wojna o zapach – kto próbował się zamaskować

Amerykanie dość szybko zorientowali się w problemie i w wielu jednostkach wprowadzono niepisane zasady:

• zakaz używania dezodorantu, wody po goleniu i perfumowanych mydeł,
• zakaz prania mundurów detergentami o zapachu (zamiast tego prano w strumieniach albo w ogóle),
• niektórzy smarowali się lokalnym błotem i liśćmi, żeby „pachnieć jak dżungla”.

Wietnamczycy z kolei podobno czasami polewali swoich ludzi amerykańskim mydłem (zdobytym na jeńcach albo w porzuconych bazach), żeby zmylić psy tropiące.

5. Dziedzictwo „wojny zapachów”

Do dziś wietnamscy weterani (zarówno z Północy, jak i dawni żołnierze ARVN z Południa) wspominają, że zapach był jednym z najbardziej niezawodnych sposobów wykrywania wroga w dżungli. Amerykanie z kolei – w książkach takich jak „Chickenhawk” Roberta Masona, czy „About Face” Davida H. Hackwortha – wielokrotnie podkreślają, że w Wietnamie nauczyli się, że nosowi także warto ufać.

Podobne artykuły:

Wojna, która nigdy się nie kończy: Zespół Stresu Pourazowego u weteranów wojny wietnamskiej