W Polsce montaż ostatniej krokwi nowego domu od wieków celebruje się zawieszając na dachu wiechę – tradycyjny wieniec. Jest to zarazem okazja do wspólnego z sąsiadami i budowniczymi biesiadowania.
Mochimaki
W Japonii, zakończenie pierwszego etapu budowy świętuje się ceremonią shintistyczną (jotoshiki) oraz poczęstunkiem dla sąsiadów w postaci ryżowych ciasteczek mochi (białych lub czerwonych), czasami również słodyczy, lub, zwłaszcza dla dzieci, monet 5 i 10 yenowych zawiniętych w kawałek papieru zrzucanych z dachu budynku. Tradycyjnie jedynie mężczyźni mogli zrzucać prezenty, dziś zdarza się, że również kobiety uczestniczą w tym rytuale. Mochimaki organizuje się również podczas niektórych świąt w świątyniach shintō. Jak widać na filmie ludzie mogą dość żywiołowo reagować na rzucane w ich kierunku łakocie.
1 stycznia 1956 roku 30-tysięczny tłum, który zebrał się na mochimaki w świątyni Yahiko-jinja w Yahiko zadeptał na śmierć 124 osoby (nie 112, jak podał NYT). Późnym wieczorem na nieoświetlonym dziedzińcu obiektu w wyniku paniki, która wybuchła po zawaleniu się muru uczestniczący w święcie ludzie zaczęli przewracać sie na schodach (📷).
Schody prowadzące na dziedziniec świątyni Yahiko-jinja w Yahiko
Jedna z pierwszych fotografii Świętego Mikołaja zrobiona w Korei Południowej. Gromadka koreańskich dzieci w czasie wojny koreańskiej (1950-1953) ustawiona w kolejce do australijskiego żołnierza w przebraniu Świętego Mikołaja. W tle grupa żołnierzy w charakterystycznych australijskich „slouch hat” kapeluszach. Dziewczynka wykonuje nieczęsto już dziś spotykany ukłon ze zwieszoną głową. Zapewne dla tych dzieci było to pierwsze spotkanie ze Świętym Mikołajem.
Osaka, 1928
Być może pierwsza fotografia Świętego Mikołaja w Japonii. W 1928 r. pojawił się w Osace celem uczczenia intronizacji cesarza Showa. Na Chryzantemowym Tronie zasiadł Hirohito 25 grudnia w 1926 r. Pod koniec 1928 r. odbyła się kolejna ceremonia (sokui) intronizacji niebiańskiego władcy.
„Santakuro”
Pierwszym japońskim dokumentem przedstawiającym Świętego Mikołaja była powieść „Santa Kuro” z 1900 roku. Na ilustracji nosi on chustę zamiast czapki i torbę listonosza. Była to chrześcijańska powieść napisana jako materiał dydaktyczny dla niedzielnych zajęć misyjnych.
Doszczętnie zdewastowane miasto, obrócone w gruzy dziedzictwo architektoniczne i kulturowe i ponad 100 tysięcy ofiar wśród ludności cywilnej. Manila była drugą po Warszawie najbardziej zniszczoną stolicą aliancką podczas II wojny światowej. Walki o wyzwolenie stolicy Filipin trwały od 3 lutego do 3 marca 1945 r. i stanowiły jedną z najbardziej zażartych bitew miejskich w tamtym okresie. Ogromne straty wśród mieszkańców stolicy spowodowane były japońskim okrucieństwem, ale również amerykańskim ostrzałem artyleryjskim.
Manila 1945
Manila bardzo ucierpiała już podczas ponad trzyletniej japońskiej okupacji miasta. Japończycy plądrowali sklepy, domy i zakłady przemysłowe. Kradli nawet sprzęt rolniczy, uniemożliwiając filipińskim rolnikom pracę na roli. Gospodarka miasta upadła, a jego tkanka społeczna zaczęła się rozpadać. Gdy amerykańskie wojska wkroczyły do Manili na początku 1945 r., w aktach szokującej brutalności japońscy żołnierze i piechota morska masakrowali dziesiątki tysięcy cywilów.
Egzekucja mieszkańców Manili. Szkic wykonany po wojnie przez naocznego świadka.
Przechwycone dokumenty wskazują, że przemoc nie była przypadkowa, ale zaplanowana i zorganizowana. Wszystkich mieszkańców miasta traktowano jako potencjalnych partyzantów. Masakry dokonane przez cesarskie wojska japońskie na ludności cywilnej Manili w lutym 1945 r. należą do najbardziej przerażających tragedii II wojny światowej podczas Wojny na Pacyfiku. Mieszkańców stolicy mordowano przy użyciu broni maszynowej, zakopywano żywcem w ziemi, zakłuwano bagnetami, ścinano mieczami, podpalano lub wysadzano w powietrze budynki, w których uprzednio żołnierze gromadzili mieszkańców miasta. Manila, hiszpańska „Perla del Mar de Oriente”, do dziś nie odzyskała dawnej świetności.
Kakashi, japońskie strachy na wróble (fot. japoński Internet)
Cokolwiek by nie powiedzieć o Japończykach i Koreańczykach, jedno jest pewne, trudno się z nimi nudzić. Zawsze dostarczają ciekawego materiału do obserwacji i rozważań. Weźmy dla przykładu te makabryczne strachy na wróble (kakashi) ustawiane przez japońskich rolników i ogrodników. Zaczęło się kilka lat temu od jednego z rolników, który wykorzystał do tego celu głowy manekinów używane przez lokalnego fryzjera.
Kakashi (fot. jap. Internet)
Pomysł podłapali inni i dziś można je co roku przez kilka tygodni poprzedzających zbiory ryżu zobaczyć na wielu polach ryżowych Japonii. Te upiorne, ale pomysłowe strachy na wróble mają za zadanie odstraszać ptaki, ale budzą lęk również, a wg. naukowców przede wszystkim, u kobiet i dzieci, które boją się wyjść z domu po zapadnięciu zmroku.
Kakashi (fot. jap. Internet)
Wróble i cwane japońskie wrony (karasu) nie są jedynym utrapieniem japońskich rolników i ogrodników. Nie mniej szkody czynią japońskie makaki (nihonzaru), które w okresie wiosenno-letnim podkradają im płody rolne. Upodobały sobie zwłaszcza owoce, ale nie pogardzą ziemniakami, cebulą, bakłażanami, a nawet soją. Te inteligentne naczelne szybko jednak nauczyły się odróżniać kakashi od ludzi, niezbędne więc okazały się skuteczniejsze środki zaradcze.
(Fot. jap. Internet)
W niektórych rejonach Japonii rolnicy tworzą grupy samoobrony strzegące upraw przed tymi chuliganami. Farmerzy uczą się jak radzić sobie ze zwierzętami za pomocą wiatrówek. Problem z makakami jest poważny, wyrządzają rolnikom wielomilionowe szkody, ale trudno nie roześmiać się na widok staruszki z karabinkiem w rękach.
Poczucie humoru różni się w zależności od kultury. Mieszkańcy Zachodu często sygnalizują problemy ze zrozumieniem japońskiego i koreańskiego humoru. Obie azjatyckie nacje również często w nieco inny sposób i w innych niż my sytuacjach go stosują. Istnieją jednak obszary, w których doszukamy się podobieństw. Weźmy dla przykładu ten figiel, który przed laty słynnemu japońskiemu dyrygentowi Seiji Ozawie spłatała orkiestra by uczcić w ten sposób jego 57. urodziny. Materiał pojawił się na tt kilka dni temu i sądząc po komentarzach Japończyków, interpretują go nie inaczej od nas.
Zaskoczenie jest jednym z uniwersalnych wyrazów twarzy (pozostałe to m.in. radość, smutek, strach, złość, pogarda, wstręt), a więc i żarty zorientowane na zaskoczenie będą często podobnie rozumiane przez ludzi we wszystkich kulturach.
Obserwując dyrygenta uśmiechamy w momencie, gdy Ozawa rozluźnia napięte (łagodnym naruszeniem normy) mięśnie twarzy i odsłania swój uśmiech (dla obserwatorów ten moment oczekiwania na jego reakcję – pojawi się radość czy złość? Nie każdy w końcu lubi dać się wpuszczać w maliny), a w momencie pojawienia się onieśmielenia i poruszenia na jego twarzy dodatkowo pojawia się uczucie sympatii do niego samego i całego zdarzenia.
Ten dysonans pomiędzy naszymi oczekiwaniami, a zaskakującym, nieprzewidzianym wydarzeniem wyzwala radość (Choć czasami, jak pisałem można się sparzyć. Taki żart może więc odnieść odwrotny skutek, obarczony jest więc pewnym elementem ryzyka). Pokazałem przed chwilą ten materiał mojej (koreańskiej) żonie obserwując jej reakcję. Na jej twarzy pojawił się radosny, ciepły uśmiech, identyczny, jaki zaobserwowałem u siebie, a więc jej interpretacja zdarzenia była co najmniej zbliżona do mojej. Poczucie humoru w małżeństwach często staje się z wiekiem coraz bardziej zgodne. Początkowo tak różne u mnie i u mojej żony (żona np. nie znosiła żartów jakie czasami robiłem sobie z koreańskiej kuchni, nie rozumiała ironii, która Azjatom często sprawia trudność, a nawet może ich zażenować – do dziś czasami pyta czy mówię poważnie, czy tylko żartuję) było przyczyną nieporozumień. Dziś jednak śmieszą nas często te same rzeczy.
6 grudnia 1941 r. Pamiątkowa fotografia członków załogi lotniskowca „Kaga” (zatopiony 7 miesięcy później w bitwie pod Midway) zmierzającego w kierunku Pearl Harbor. Japoński plan był prosty: zniszczyć Flotę Pacyfiku. W ten sposób Amerykanie nie byliby w stanie ingerować w ich planowane działania wojskowe w Azji Południowo-Wschodniej. 7 grudnia, po miesiącach przygotowań, Japończycy przypuścili niespodziewany atak. Około 8 rano japońskie samoloty wypełniły niebo nad Pearl Harbor.
Pancernik USS Arizona w ogniu
Bomby i kule spadały na zacumowane w porcie okręty. O 8:10, bomba o masie 800 kg przebiła się przez pokład flagowego pancernika amerykańskiej floty na Pacyfiku USS Arizona i eksplodowała w prochowni. Po zaledwie 9 minutach okręt poszedł na dno, a wraz nim 1102 mężczyzn. Wśród 1177 oficerów i członków załogi pancernika (niemalże połowa z 2403 ofiar japońskiego ataku na Pearl Harbor) którzy tego dnia stracili życie znalazło się kilkunastu Amerykanów polskiego pochodzenia. Wszyscy zostali pośmiertnie odznaczeni medalem serca purpurowego.
Starszy mat (S1c) Stanley Stephen Swiontek. Ur. 2 listopada 1918 r. Syn polskich imigrantów. Ojciec Jan Swiontek, matka Victoria z domu Wierzbicka. Wg. młodszej siostry Stanisława, Rosemary, matka każdego roku ciężko odchorowywała dzień 7 grudnia.
S1cStanley Stephen Swiontek
Starszy mat Harold Bernard Cybulski. Ur. 10 stycznia 1921 r. w Kalifornii.
S1cHarold Bernard Cybulski
Starszy mat Franciszek Antoni Cychosz. Ur. 2 lipca 1923 r. w stanie Michigan. Syn Henryka Cychosza i Józefiny Strezelcyk.
S1c Antoni Cychosz
Starszy mat Stanisław Czarnecki. Antoni Franciszek Czarnecki, razem z bratem Stanisławem służący na USS Arizona, znalazł się pośród tych 334 członków załogi, którzy szczęśliwie przeżyli japoński atak.
S1c Stanisław Czarnecki
Starszy szeregowy (P1c) Henry Kalinowski. Syn polskich imigrantów, ur. 13 maja 1920 r. w Ohio. Ojciec: Adam Kalinowski.
P1c Henry Kalinowski
Starszy bosmanmat, łącznościowiec John Stanley Malinowski.
John Stanley Malinowski
Starszy mat John Peter Rutkowski. Ur. w lutym 1918 roku w Pensylwanii. Syn Franciszka Rutkowskiego i Anny z domu Markiewicz. Przed zaciągnięciem się do marynarki pracował w wytwórni cygar.
S1c John Peter Rutkowski
Starszy mat Nicolas Runiak. Ur. 31 grudnia 1919 r. Syn urodzonego na terenach Galicji w zaborze austriackim Daniela Runiaka. Jego imieniem nazwano Runiak Avenue w mieście Newark, NJ.
S1c Nicholas Runiak
Pancernik USS Arizona w dalszym ciągu spoczywa na dnie basenu portowego, a wraz z nim większość oficerów i członków jego załogi.
Charakterystyczne inicjały Winstona Churchilla (WC) były w czasie II wojny światowej obiektem licznych drwin i dowcipów ze strony Japończyków. Fotografie oddające subtelną atmosferę tamtych czasów lubię wyszukiwać w japońskim Internecie.
72. Eskadra Shinbu
Powyższa, wykonana 26 maja 1945 r. przedstawia uśmiechnięte twarze młodych pilotów kamikaze z 72. Eskadry Shinbu. Szczeniaka w rękach trzyma 17-letni kapral Yukio Araki. Przed misją i zgodnie z ówczesnym zwyczajem Araki obciął sobie kosmyk włosów i przyciął paznokcie, które zostały wysłane po jego śmierci rodzicom w celu pochowku. Dzień po wykonaniu zdjęcia Araki zginął w samobójczym ataku w pobliżu Okinawy. Jego samolot był prawdopodobnie jednym z dwóch, które uderzyły w niszczyciel USS Braine, zabijając 66 amerykańskich marynarzy.
Niszczyciel USS Braine
Cesarz Hirohito (Shōwa) ogłasza Japończykom klęskę ich kraju w przemówieniu radiowym (nagranym dzień wcześniej) nadanym w samo południe 15 sierpnia 1945 r., zaledwie sześć dni po ataku atomowym na Nagasaki.
Dla większości Japończyków szok był podwójny. Ubrani na tę okazję odświętnie zwieszali głowy, klękali, nie potrafili powstrzymać łez. Przemówienie było pierwszym znanym przypadkiem, w którym cesarz Japonii przemawia do zwykłych ludzi. „Brzmi tak ludzko” powtarzano.
Kończący drugą wojnę światową akt bezwarunkowej kapitulacji Japonia podpisała 2 września 1945 r., dla ponad 100.000 armii sierot trwała ona jednak dalej. Nazywano je „furō-ji”, włóczęgi. W Tokio gromadziły się wokół największych stacji metra, takich jak Tokyo, ale zwłaszcza Ueno, której podziemne przejście przetrwało tragiczne amerykańskie naloty i stało się dla nich sypialnią. W okresie zimowym schronienie w nim znajdowało nawet 5000 osób, w tym wiele dzieci.
Głównym źródłem zarobku „furō-ji” była sprzedaż gazet, czyszczenie obuwia, kradzież kieszonkowa, a nawet praca dla yakuzy. Policja organizowała na dzieci łapanki i wysyłała do sierocińców, w których warunki bytowe były często gorsze od życia na tokijskich ulicach. Handlarze żywym towarem sprzedawali „furō-ji” do fabryk oraz na farmy. Dopiero w grudniu 1947 r. uchwalono „ustawę o dobrobycie dziecka” – prawo mające na celu ratowanie sierot.
Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)
Pośród 18 klasycznych sztuk walki (bugei) znanych w średniowiecznej Japonii nie znajdziemy powstałych znacznie później karate ani judo, za to doszukamy się m.in. hojōjutsu – sztuki związywania oponentów, suijutsu – sztuki walki w wodzie i pływania w pełnej zbroi, kenjutsu – sztuki miecza, tantōjutsu – sztuki walki nożem oraz shurikenjutsu – sztuki miotania ostrzami.
Hojōjutsu – sztuka związywania oponentów
Jedyną chyba z nich dziś powszechnie znaną, a zarazem najbardziej tajemniczą sztuką walki było ninjutsu, czyli sztuka szpiegostwa. Ograniczeni kodeksem bushido samuraje byli ekspertami od łuku i miecza, ale do bardziej tajnych zadań i do brudnej roboty używano wojowników ninja (shinobi) – doskonale wyszkolonych specjalistów od szpiegostwa, sabotażu i skrytobójstwa. Taktyka podstępu, zasadzek i oszustwa, a także posługiwanie się ukrytą bronią sprawiły, że ninja, w przeciwieństwie do samurajów nie cieszyli się dobrą reputacją. Służyli panom feudalnym daimyo, dla których zbierali informację na temat ruchów i planów wroga, a w razie potrzeby wykonywali działania dywersyjne pod osłoną nocy oraz eliminowali niewygodne osoby.
Przyszły adept ninjutsu uczył się jazdy konnej, posługiwania wszelkiego rodzaju bronią, walki wręcz, ale także wielu innych przydatnych umiejętności: skakać z wysokości, przez fosę lub inne przeszkody, wspinać na mury i drzewa, sztuki kamuflażu i ukrywania w terenie, zdobywania pożywienia, poruszania się w nocy i po nieznanym terenie, przetrwania w trudnych warunkach, działań sabotażowych, poruszania i walki w wodzie, przygotowywania trucizn, a także podstaw medycy, farmakologii i oczywiście szybkiej ucieczki po wykonaniu zadaniu.
W przeciwieństwie do samurajów swój krótki miecz nosili na plecach, posługiwali się też wieloma rodzajami ukrytej broni. Sierp kusarigama służył do rozbrajania przeciwników jednym jego końcem oraz wykańczania drugim, dmuchawki fukiya zaś do wystrzeliwania w kierunku twarzy przeciwnika niewielkich igieł. Noże kunai oraz ostrza shuriken to broń miotana służąca do celów ofensywnych. Race dymne kemuridama uwalniały dym lub trujący gaz. Kolczatki makibishi (tetsubishi) służyły do spowolnienia ewentualnego pościgu. Za koniec ery ninja przyjmuje się okres Edo (1603-1868).
Do dziś pamiętam moją pierwszą interakcję z tubylcem w Korei. Po wyjściu z hotelu w Seulu wczesnym rankiem podchodzę do samotnie idącej kobiety i pytam w j. angielskim o najbliższy bankomat. Spuściła oczy i bez słowa ominęła mnie szerokim łukiem. Jeszcze przez chwilę stałem oniemiały odprowadzając ją wzrokiem. To było już blisko 20 lat temu. Koreanki, zwłaszcza młode kobiety, nie lubią interakcji z obcymi mężczyznami, choć wkrótce potem przekonałem się, że jednak bardziej tolerują obcokrajowców od tubylców.
Ich niechęć do tego typu interakcji zarejestrowałem na poniższym przykładzie.
Fot. 1 (fot. JW)
(📷 1) Młody mężczyzna wręcza przechodniom ulotki fitness klubu. Koreańczycy najgłębszy ukłon wykonują zazwyczaj wtedy, gdy celem ich działania jest korzyść własna. Młoda kobieta zerka wpierw na ulotkę, potem już niżej, nie spojrzy mu w oczy. Przekręca usztywniony już tułów w lewo chroniąc się przed ewentualnym dotykiem prawym ramieniem.
Fot. 2 (fot. JW)
(📷 2) Nagłe przyspieszenie i wydłużenie kroku. Oba ramiona wskazują na odczuwany niepokój i niechęć do kontaktu z obcym mężczyzną. Sztywne prawe ramię i palce dłoni, ale zwłaszcza uniesiona lewa dłoń – STOP!, gest często nieświadomie używany przez kobiety odczuwające zagrożenie. Jej wzrok umocowany w jednym punkcie, w ten sposób „kątem oka” Koreanki obserwują rozwój sytuacji. (📷 3) Odchodzi już zrelaksowana z uniesioną głową.
Jednym z uroków Japonii są liczne festiwale i święta (lokalne i państwowe, religijne i świeckie, śniegu, ognia, tańca, muzyki itp., niektóre z nich o przeszło 1000-letniej historii) organizowane w całym kraju w ciągu każdego roku. Wczorajsze święto jest jednym z moich ulubionych, a to za sprawą pięknych, kolorowych kimon na tę okazję przywdziewanych przez Japończyków, zwłaszcza dzieci. Jestem miłośnikiem tradycyjnej japońskiej odzieży (wafuku, w przeciwieństwie do zachodniej zwanej yofuku), zarówno męskiej jak i żeńskiej, yukat i kimon.
Shichi-Go-San (Siedem, Pięć, Trzy), gdyż taka jest nazwa wczorajszego święta, jednego z kilku obrzędów przejścia w Japonii, organizowane jest dla 5-letnich chłopców oraz 3- i 7-letnich dziewczynek. 3 – w przeszłości dzieciom do lat 3 golono głowy, 5 – chłopcy w tym wieku po raz pierwszy ubierali szerokie spodnie hakama, oraz 7 – wiek dziewczynek zaczynających nosić kimono w stylu dorosłych kobiet.
Spodnie hakama i marynarka haori
Zarówno w Korei (doljanchi – pierwsze urodziny dziecka), jak i w Japonii w niektóre dni roku można napotkać ubrane w tradycyjne stroje rodziny i podążających za nimi zawodowych fotografów wynajętych specjalnie na ten dzień. Święto 7-5-3, podczas którego rodzice z dziećmi udają się odbyć modły do lokalnego chramu shinto jest taką okazją dla wielu rodzin w Japonii.
Dalekowschodnie Refleksje 