W epoce Meiji i Taishō, gdy Japonia gwałtownie modernizowała się, w wielu domach wciąż żywe były echa dawnego świata samurajów. Tradycjne normy i zasady nie zniknęły wraz z upadkiem szogunatu – przetrwały w nawykach, fobiach i codziennych rytuałach. Jednym z najciekawszych świadectw tego przenikania się starego z nowym jest rodzinna anegdota Akiry Kurosawy.

Japończycy od wieków kultywują zasadę enryo – subtelnego unikania wszystkiego, co mogłoby zranić uczucia innych lub naruszyć harmonię grupy. Ta dbałość o estetykę i emocje przenika codzienne życie: od sposobu mówienia po układanie potraw na stole. W tradycji samurajskiej ta wrażliwość sięgała ekstremum – nawet w obliczu rozkazu seppuku (rytualnego samobójstwa przez rozcięcie brzucha) starano się łagodzić cierpienie skazanego, unikając bodźców, które mogłyby pogłębić jego lęk.

Ojciec Akiry Kurosawy, Isamu, pochodził z dawnego rodu samurajskiego z prefektury Akita. Jako dziecko był wychowywany w duchu bushidō – kodeksu honoru wojowników – i uczony zasad towarzyszących rytuałom seppuku. Matka reżysera, Shima, wywodziła się natomiast z rodziny kupieckiej z Osaki – klasy, która w epoce Edo była często postrzegana przez samurajów jako „niższa”, skupiona na zysku raczej niż honorze. Ten kontrast klasowy mógł potęgować napięcia w domu Kurosawów.

Za każdym razem, gdy podczas posiłku matka podawała całą rybę ułożoną „niewłaściwie” – z głową skierowaną w prawo zamiast w lewo – ojciec wpadał w gniew. Wykrzykiwał: „Baka! (Głupia!) Próbujesz mnie zmusić do popełnienia samobójstwa?”. W tradycyjnej japońskiej etykiecie rybę grillowaną lub gotowaną serwuje się bowiem z głową po lewej stronie (z perspektywy jedzącego), brzuchem skierowanym ku gościom, a grzbietem na zewnątrz – ułatwia to dostęp do mięsa i symbolizuje szacunek. Odwrotne ułożenie (głowa w prawo, grzbiet ku jedzącemu) kojarzyło się dawnym samurajom z ostatnim posiłkiem przed seppuku: podawano wtedy rybę w ten sposób, by nie przypominać o rozcięciu brzucha i nie potęgować bólu psychicznego.

Pomimo gwałtownych reakcji ojca, matka powtarzała ten sam „błąd” raz po raz. Kurosawa w swoich wspomnieniach (opisywanych w autobiografii „Something Like an Autobiography”) zastanawiał się nad tym z humorem i czułością. Nie pamiętał dokładnie, jak ryba lądowała na stole, ale podejrzewał, że już sama głowa skierowana w „złą” stronę wystarczyła, by wywołać burzę u ojca – surowego strażnika dawnych tradycji.

Ta rodzinna anegdota pięknie ilustruje, jak dawne zwyczaje samurajskie przenikały do życia codziennego nawet w XX wieku. Ojciec Kurosawy, choć nowoczesny w wielu kwestiach (promował sport i kino zachodnie), pozostał wierny dziedzictwu bushidō. Matka zaś – cicha, cierpliwa i wyrozumiała – symbolizowała inną Japonię: tę kupiecką, praktyczną i łagodzącą konflikty. W ich relacji widać napięcie między dawnym honorem a nową rzeczywistością, które Akira Kurosawa tak mistrzowsko przenosił na ekran – w filmach pełnych kontrastów między tradycją a zmianą, honorem a ludzką słabością.

Źródła i inspiracje:

• Akira Kurosawa, Something Like an Autobiography, 1981

14 stycznia 1914 roku cesarzowa Sadako, żona cesarza Yoshihito, zaprosiła kilka dziewcząt odpowiedniej rangi i urody na herbatę do Pawilonu Konkubin w Pałacu Cesarskim. Dziewczynek nie poinformowano, że za ekranem ukryty był 13-letni książę Hirohito, który przez dziurkę uważnie im się przyglądał. Jego młode serce miało dokonać ważnego wyboru – wskazać przyszłą żonę księcia i cesarzową Japonii. Jego wybranką została niespełna 11-letnia księżniczka Nagako, najstarsza córka księcia Kuni Kuniyoshi i daleka kuzynka Hirohito.

Zanim młodzi zaczęli się „spotykać” minęło jednak jeszcze kilka lat. Oficjalne zaręczyny miały miejsce w roku 1918 i od tego czasu, zawsze w towarzystwie przyzwoitki i zaledwie raz lub dwa razy do roku, Hirohito i Nagako mieli możliwość bliżej się sobie przyjrzeć. Żadna z trzech kobiet, które w XX wieku zostały wybrane przez japońskich następców tronu na żony nie była początkowo szczególnie lubiana przez otoczenie cesarzy. Zarówno Michiko, żona Akihito, jak i obecna cesarzowa Masako, żona cesarza Naruhito pochodziły z ludu.

Rodzina Nagako wywodziła się z arystokracji, jednakże z jednej z pomniejszych gałęzi rodu. Wpływowy klan Fujiwara, z którego zazwyczaj pochodziły narzeczone następców tronu nie mógł więc być zadowolony. Pojawiły się głosy sprzeciwu. Książę Kuni zagroził jednak, że jeśli dojdzie do odwołania zaręczyn, zabije zarówno siebie, jak i swoją córkę. Ponoć zwrócił się nawet o pomoc do grup nacjonalistycznych, które organizowały w stolicy wiece i protesty. 26 stycznia 1924 r., z opóźnieniem spowodowanym trzęsieniem ziemi w Kanto i nieudanym zamachem na Hirohito w 1923 r., przyszły cesarz i cesarzowa pobrali się podczas wystawnej ceremonii shinto w Tokio. Tłumy ustawiały się wzdłuż ulic, aby choć przez moment rzucić okiem na cesarską procesję, choć gdy ta przejeżdżała, mieszkańcy miasta musieli nisko pochylać głowy.

Nagako przyzwyczajona do obyczajów dworskich okazywała mężowi uległość i szacunek. Uważała, że taka jest rola kobiety w związku. W przeciwieństwie do swoich poprzedników, cesarz Hirohito zdecydował się zrezygnować z prawa do dworskich konkubin i pozostał aż do swojej śmierci w roku 1989 wierny żonie, pomimo tego, że zniecierpliwione brakiem męskiego potomka (zanim na świat przyszedł przyszły cesarz Akihito, cesarzowa urodziła aż cztery dziewczynki) otoczenie cesarza usilnie namawiało go do ponownego przemyślenia tej decyzji, a nawet wybrało spośród 10 kandydatek na faworytę tę, która miała urodzić przyszłą głowę państwa.

Konkubiny niejednokrotnie w przeszłości ratowały japoński dwór cesarski. Zarówno ojciec Hirohito, cesarz Yoshihito (Taisho), jak i jego dziadek, cesarz Mutsuhito (Meiji), ale także książę Kuni byli synami konkubin. Hirohito zniósł konkubinat w roku 1924. Wpływ na to miała jego wizyta w Londynie w roku 1921. Życie brytyjskiej rodziny królewskiej wywarło na nim tak ogromne wrażenie, że postanowił wprowadzić wiele zmian zarówno w swoim życiu, jak i na dworze cesarskim. W 1933 doczekał się w końcu potomka płci męskiej. Presja na cesarzową Nagako była tak silna, że dzień jego narodzin wspominała jako najszczęśliwszy w jej życiu.

Dalekowschodnie Refleksje znajdziesz również na Patronite, YouTube oraz X (d. Twitterze)