W każdej wojnie żołnierze tracą tych, z którymi dzielili najgłębszą intymność pola walki: strach, głód, nadzieję i codzienne przetrwanie. Śmierć „special comrade” – brata w ogniu – zostawia ranę, której nie da się obejść. Pytanie brzmi nie „czy” żołnierz czuje żal, lecz jak armia i kultura, w której walczy, pozwalają (lub zabraniają) mu ten żal wyrazić, przeżyć i zintegrować. Psychiatra Jonathan Shay w książce Achilles in Vietnam (1994) pokazał wstrząsający paradoks: starożytni Grecy – archetyp twardych, heroicznych wojowników – radzili sobie z żałobą o wiele mądrzej niż nowoczesna armia USA w Wietnamie. Achilles tarzał się w pyle i wył po Patroklosie – i nikt nie nazwał go słabeuszem. W Wietnamie płacz uznano za wirusa do natychmiastowego wypalenia.
Amerykańscy żołnierze w Wietnamie – żałoba jako wirus, który trzeba natychmiast wypalić
W dżungli Wietnamu śmierć towarzysza nie była abstrakcją. Była codziennością. Żyjący wciąż żołnierze musieli jakoś przetrawić stratę człowieka, z którym dzielili okop, racje i strach. Oficerowie armii amerykańskiej, opierając się na całkowicie błędnym, zniekształconym machismo epoki, traktowali jednak smutek i żałobę nie jako naturalną reakcję, lecz jako wirusa, który należy natychmiast wypalić z szeregów. Ta patologiczna dyrektywa – „Don’t get sad, get even” (zamiast się smucić, zemścij się) – nie była przypadkiem. Była świadomą strategią psychologiczną i biologiczną. Rozłóżmy ją na czynniki pierwsze.
Blokada naturalnego sposobu na uspokojenie
Płacz po stracie to nie słabość – to wbudowany w człowieka mechanizm, który pomaga organizmowi poradzić sobie z ogromnym stresem. Kiedy ktoś głęboko przeżywa żal i pozwala sobie na łzy, ciało samo „wyrzuca” napięcie – po dobrym płaczu ludzie często czują ulgę, oddech się uspokaja, serce bije wolniej. To naturalny sposób na wyciszenie po wstrząsie, trochę jak zawór bezpieczeństwa, który zapobiega eksplozji. W Wietnamie dowództwo zabraniało tego zaworu. Żołnierzom mówiono: „Nie płacz, chłopie, bierz się w garść”. W efekcie ciało pozostawało w ciągłym napięciu – jak silnik, który pracuje na najwyższych obrotach bez przerwy na ochłodzenie. To prowadziło do wyczerpania, większej impulsywności i długotrwałych problemów psychicznych.
Zarządzanie przez zawstydzanie
W grupie, od której zależy twoje życie, wyśmianie płaczącego żołnierza to nie „twarda miłość”. To atak na jego najbardziej pierwotne bezpieczeństwo – przynależność plemienną. W kulturze wojskowej lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych łzy równano z „kobiecością”, a kobiecość – z nieprzydatnością bojową. Płaczący był natychmiast piętnowany jako „słabe ogniwo”, „crybaby” (beksa) lub „pussy” (ciota). Mózg, działający w trybie przetrwania, bardzo szybko uczył się zasady: okazywanie żalu prowdzić może do ryzyka ostracyzmu, a to znów do potencjalnej śmierci w dżungli. Emocje spychano więc głęboko do podświadomości, gdzie zaczynały proces gnilny – zamieniały się w chroniczny gniew, poczucie winy i alienację.
Lęk dowództwa przed refleksją
Dlaczego oficerowie bali się żałoby swoich ludzi bardziej niż wroga? Bo prawdziwa żałoba zatrzymuje maszynę wojenną. Wymaga chwili ciszy. Wymaga refleksji. A przede wszystkim rodzi pytania: „Po co właściwie tu giną moi kumple?”. W wojnie, której sens stawał się coraz bardziej iluzoryczny (brak jasnego celu, korupcja sajgońskiego rządu, „body count” jako jedyna miara sukcesu), głęboki smutek był dla dowódców śmiertelnie niebezpieczny. Wyśmiewanie żałoby nie było więc tylko narzędziem dyscypliny – było mechanizmem obronnym samych oficerów, którzy nie potrafili unieść moralnego ciężaru wysyłania dziewiętnastolatków na śmierć w imię coraz bardziej pustych haseł.
Zbrojenie żałoby i narodziny wściekłości
Tu dochodzimy do sedna. Zamiast pozwolić żołnierzowi przeprocesować stratę (co prowadzi do integracji traumy i powrotu do równowagi), armia dokonywała celowego przekierowania energii żałoby w agresję. Zablokowany żal to najpotężniejsze paliwo dla morderczego szału. „Don’t get sad, get even” nie było żartem, było oficjalną, choć niepisaną doktryną. Rozpacz zamieniano w nienawiść, smutek w żądzę zemsty. Żołnierz, który nie mógł opłakać przyjaciela, tracił resztki człowieczeństwa. To właśnie ten mechanizm odpowiadał za najczarniejsze karty wojny: masakry cywilów, okaleczanie zwłok, „zippo raids” i rzezie typu My Lai. Człowiek bez dostępu do własnego smutku staje się maszyną do zabijania i przestaje odróżniać wroga od niewinnego.
Kontrast z antycznym heroizmem – lekcja Iliady
Jonathan Shay w „Achilles in Vietnam” wykonuje tu pracę niemal chirurgiczną. Uderza w sztuczny amerykański konstrukt „twardziela, który nigdy nie płacze”. W Iliadzie, gdy ginie Patroklos, największy wojownik Achajów – Achilles – rzuca się na ziemię, tarza w pyle, wyje z bólu i rwie włosy z głowy. Płaczą Antyloch, płaczą wojownicy, płacze nawet Zeus nad losem swojego syna Sarpedona. Grecy, lud, dla którego wojna była chwałą i powołaniem, doskonale rozumieli: zdolność do głębokiego, niepohamowanego opłakiwania straty jest miarą wielkości wojownika, głębi więzi i człowieczeństwa. Odcięcie amerykańskich żołnierzy od tego starożytnego, rytualnego prawa do łez było aktem ostatecznego odczłowieczenia.
Cywilne ugrzecznienie każe nam myśleć, że łzy to słabość. Psychologia pola walki mówi coś zupełnie przeciwnego: zakaz płaczu po stracie „Special Comrade” (wyjątkowy towarzysz) to psychologiczna lobotomia. Tysiące weteranów, którzy nie mogli zapłakać w dżungli, topiły ten zamrożony smutek w alkoholu, izolacji i samobójstwach przez kolejne pół wieku. Do dziś statystyki samobójstw wśród weteranów Wietnamu są dramatycznie wyższe niż w populacji ogólnej. To nie przypadek. To cena za zamknięcie naturalnego sposobu na uspokojenie.
Źródła i inspiracje:
- Jonathan Shay, Achilles in Vietnam, 1994
- Tim O’Brien, The Things They Carried, 1990
- Homer, Iliada (Przekład: Franciszek Ksawery Dmochowski)
Dalekowschodnie Refleksje 