W Europie skandal rodził się z naruszenia świętości i moralności. W Japonii Edo z naruszenia hierarchii i politycznego spokoju. Ukiyo-e (japońska sztuka uliczna Edo – kolorowe, tanie drzeworyty z życia miasta: piękne kobiety, aktorzy kabuki, krajobrazy, duchy, żarty, erotyka i czasem ukryta satyra na władzę.), produkowane w tysiącach i sprzedawane na ulicach, było pierwszym prawdziwym medium masowym – i właśnie dlatego siogunat patrzył na nie podejrzliwie. Pieczęć kiwame, zakazy tematów, publiczne kary – wszystko po to, by ulica nie śpiewała sobie własnych pieśni o władzy.
Trzy historie japońskich mistrzów malarstwa, którzy testowali granice i płacili za to twarzą, wolnością, a czasem życiem.
W Europie (zwłaszcza katolickiej) największe burze wybuchały wokół sacrum, herezji i przyzwoitości w przestrzeni świętej. W Edo punktem zapalnym był ład społeczny, hierarchia, dyscyplina obyczajów i polityczna lojalność wobec siogunatu Tokugawów.
Ukiyo-e nie było „sztuką wysoką” dla wąskiej elity – to było masowe medium komunikacyjne: tanie, seryjne, produkowane w tysiącach egzemplarzy, sprzedawane na ulicach Edo, Osaki i Kioto. Dla władzy przypominało dzisiejszą prasę popularną albo memy w social mediach: szybko docierało do tłumu, kształtowało nastroje, plotki i opinie.
Dlatego siogunat traktował je jak potencjalne zagrożenie – nie jako niewinną estetykę, lecz jako narzędzie dystrybucji idei, satyry i nieposłuszeństwa.
Cenzura była wbudowana w cały proces od początku do końca. Od reform Kansei (koniec XVIII w.) projekty musiały być przedkładane do zatwierdzenia, a od 1791 r. (z przerwami do ok. 1842) na drzeworytach pojawiała się pieczęć kiwame („zatwierdzone”).
System działał prewencyjnie: państwo nie musiało codziennie karać – wystarczyło, że wszyscy w łańcuchu produkcji (artysta, wydawca, drzeworytnik, sprzedawca) pamiętali o istnieniu kary. Najpierw bał się wydawca (ryzykował konfiskatę majątku, więzienie i ruinę), potem artysta, a na końcu uliczny handlarz. Strach był najskuteczniejszym cenzorem.
W takim środowisku kontrowersje i skandale były nieuniknione, przy czym największe spory budziło nie bluźnierstwo, lecz zakłócanie porządku publicznego i politycznej lojalności. Oto trzy głośne przypadki z udziałem największych mistrzów.
Kuniyoshi i „Tsuchigumo” – satyra ukryta w folklorze (1843)
Utagawa Kuniyoshi był jednym z najpopularniejszych artystów Edo – jego drzeworyty sprzedawały się jak świeże bułeczki manju. W 1843 r. wydał tryptyk „The Earth Spider Conjures up Demons at the Mansion of Minamoto Yorimitsu” (Tsuchigumo).
Na powierzchni to klasyczna, bezpieczna historia z teatru nō: demon-pająk nawiedza chorego bohatera Yorimitsu i przywołuje potwory. Ale publiczność odczytała to zupełnie inaczej – jako „obraz-zagadkę” (nazukushi-e), aluzję do reform rządowych. Chorujący Yorimitsu symbolizował sioguna Tokugawę Ieyoshiego, demony – grupy społeczne gnębione restrykcjami (handel luksusem, teatr kabuki, moda, wydatki). W najostrzejszej, ówczesnej interpretacji całość była subtelną karykaturą sioguna i jego doradców.
Wydawca Ibaya Sensaburō spanikował po fali popularności – sam wycofał odbitki z obiegu i zniszczył klocki drzeworytnicze, zanim władza wkroczyła oficjalnie. To pokazuje kluczowy mechanizm Edo: cenzura działała nie tylko przez bezpośrednią karę, ale przez zaszczepiony strach. Państwo nie musiało palić bloków – wystarczyło, że wydawca sam to zrobił, bo wiedział, co może go spotkać.
Kuniyoshi i koty – mistrzowska gra w podmianę (lata 1840.)
Reformy rządowe zakazywały m.in. przedstawiania aktorów kabuki i „zbytków” kultury miejskiej – czyli dokładnie tego, co publiczność najbardziej kochała. Kuniyoshi znalazł rozwiązanie diabelnie eleganckie: nie zaprzeczył pragnieniu tłumu, tylko zmienił nośnik.
Zamiast aktorów, na jego obrazach pojawiły się koty grające role gwiazd kabuki. Koty impersonują konkretne postaci w sposób tak czytelny (kostiumy, pozy, charakterystyczne gesty, nawet fryzury), że każdy odbiorca od razu „łapie” aluzję.
Formalnie obraz jest o kotach – uroczy, nieszkodliwy, bez naruszenia zakazu. Cenzor musiał udowodnić przestępstwo na papierze (a tu nie było czego), artysta chciał tylko, żeby publiczność zrozumiała żart. Władza kontrolowała etykiety i powierzchnię, ale nie mogła kontrolować ukrytych sensów. To było jak filmy Barei w PRL albo memy w dzisiejszych autorytarnych systemach: wszyscy wiedzą, o co chodzi, ale formalnie nic nie można zarzucić.
Utamaro i Hideyoshi – polityka pamięci przez kwitnące wiśnie(1804)
Kitagawa Utamaro był supergwiazdą ukiyo-e – mistrzem subtelnych twarzy kobiet, technicznie wyrafinowanym jak jubiler. W 1804 r. wydał serię barwnych druków, w tym tryptyk „Hideyoshi i jego pięć żon oglądają kwitnące wiśnie w Higashiyama”.
Scena niby niewinna: piknik pod kwitnącymi wiśniami, Toyotomi Hideyoshi (wielki wojownik i polityk z końca XVI wieku, który zjednoczył Japonię po wojnach domowych, zbudował zamek w Osace i był jednym z najpotężniejszych ludzi w historii kraju – w czasach Edo stał się więc ikoną, której siogunat Tokugawów nie chciał widzieć zbyt często w ulicznej popkulturze.) w centrum, otoczony żoną, konkubinami i dworem. Imiona postaci wypisane wyraźnie.
Dla siogunatu to było politycznie wybuchowe. Tokugawowie nie lubili, gdy wielkie figury przeszłości (zwłaszcza z czasów przed ich dynastią) ożywały w masowej kulturze ulicznej. Hideyoshi nie był ich wrogiem, ale symbolem innej hegemonii – przywołanie go mogło budzić nostalgię za innym porządkiem. Jeszcze gorzej: ukiyo-e sprowadzało potężnego wodza na poziom ciała, stroju, przyjemności, hanami i kobiet – umniejszało jego „pomnikową” godność, czyniąc go częścią świata efemerycznej rozrywki.
Utamaro został oskarżony o znieważenie pamięci Hideyoshiego. Skazano go na 50 dni w kajdanach + 3 dni więzienia. Upokorzenie było publiczne i dotkliwe. Dwa lata później zmarł (1806). Nie da się udowodnić prostego ciągu „kara doprowadziła do śmierci”, ale w kulturze wstydu i honoru publiczne poniżenie, utrata twarzy, izolacja i spadek zamówień potrafiły człowieka złamać fizycznie i psychicznie – stres, samotność, utrata sieci wsparcia to realne ciosy.
Dwa światy, jeden mechanizm
W Europie skandal wybuchał, gdy naruszano sacrum lub przyzwoitość w przestrzeni świętej. W Edo, gdy zakłócano ład społeczny, hierarchię i polityczną lojalność. W obu przypadkach sztuka (elitarna w Europie, masowa w Japonii) stawała się niebezpieczna, gdy docierała do tłumu i kształtowała emocje.
Cenzura działała prewencyjnie przez strach – wydawca niszczył klocki, artysta kombinował (koty zamiast aktorów), a kara, gdy spadała, była publiczna i upokarzająca. Granice przesuwały się dzięki tym, którzy mieli odwagę je naruszyć. Skandal nie niszczył sztuki – często czynił ją trwalszą.
Źródła i inspiracje:
- Dora Amsden, Woldemar von Seidlitz, Impressions of Ukiyo-e, 2007
- Nishiyama Matsunosuke, Edo Culture, 1997
- Frederick Harris, Ukiyo-e. The Art. Of the Japanese Print, 2010
Dalekowschodnie Refleksje 