Rewolucja przemysłowa nie była tylko kwestią węgla, maszyn i kolonii. Była przede wszystkim efektem pewnego rodzaju umysłu – umysłu, który odważył się myśleć samodzielnie, podważać autorytety i testować rzeczywistość eksperymentem. Ten rodzaj umysłu wykształcił się w Europie, ale nie w Azji Wschodniej – mimo że tamtejsze społeczeństwa były przez wieki bogatsze, bardziej uporządkowane i intelektualnie zdolne. Kluczową różnicą był brak rewolucji wolnomyślicieli: w Korei Joseon, Chinach Qing i Japonii Tokugawa filozofia i nauka pozostały narzędziami państwa, nigdy nie stały się przestrzenią prywatnego buntu.
Wielka Dywergencja i brak iskry wolnej myśli
Od wielu dekad historycy i myśliciele próbują odpowiedzieć na pytanie, dlaczego rewolucja przemysłowa, powstanie nowoczesnej nauki i eksplozja idei liberalnych miały miejsce na Zachodzie, a nie w innych regionach świata – w szczególności nie w Azji Wschodniej, której mieszkańcy od wieków wykazywali bardzo wysoki poziom inteligencji i zdolności organizacyjnych. Przyczyn jest wiele, a żadna z nich nie działa w pojedynkę. Jedną z najważniejszych, choć rzadziej podkreślaną, jest brak w Azji Wschodniej tego, co w Europie można nazwać rewolucją wolnomyślicieli.
W Europie filozofia nigdy nie stała się własnością państwa. Sokrates podważał Ateny, nie im służył. Stoicy zachowywali dystans wobec władzy cesarskiej. Scholastycy spierali się z Kościołem. Oświecenie kontestowało monarchię absolutną. Kant zwracał się do króla pruskiego słowami „Sapere aude” – odważ się myśleć samodzielnie.
W Azji Wschodniej, a zwłaszcza w Korei okresu Joseon, filozofia była monopolem państwowym. Konfucjanizm neo-konfucjański stał się oficjalną ideologią państwa. Yangban – elita urzędnicza – byli jednocześnie filozofami i funkcjonariuszami systemu. Edukacja miała charakter inkubatora posłuszeństwa. Nie istniała przestrzeń dla sceptycyzmu, otwartej debaty ani intelektualnego buntu. Myślenie służyło harmonii i państwu – a służba państwu oznaczała konformizm.
Chiny wynalazły druk z bloków drewnianych już w VII–VIII wieku, a ruchome czcionki około 1040 r. w czasie Song. Korea poszła dalej: w okresie Goryeo (ok. 1234–1250) udoskonalono metalowe ruchome czcionki (brązowe, odlewane), a najstarsza zachowana książka drukowana tą metodą to Jikji (1377) – powstałą prawie 80 lat przed Biblią Gutenberga (1455). A jednak dopiero Gutenberg (ok. 1440–1450) i jego prasa drukarska zrewolucjonizowały świat, otwierając drogę do masowego rozpowszechniania wiedzy, renesansu, rewolucji naukowej i wreszcie przemysłowej.
Pięć wieków monolitu – Joseon jako model stagnacji
Dynastia Joseon rządziła Koreą przez pięć wieków (1392–1897/1910) – dłużej niż istniały niektóre cywilizacje. Przez ten czas religia pozostała ta sama, ideologia ta sama, hierarchia ta sama, język polityczny ten sam, prawa te same. Myślenie kopiowano z ojca na syna. Pięćset lat jednej, niekwestionowanej doktryny wytworzyło mentalność absolutnej zgodności. W Europie idee starzały się, ścierały, rodziły rewolucje – renesans, reformacja, kontrreformacja, nowa nauka, oświecenie. W Korei idee leżały nieruchomo.
Korea nie miała konkurencyjnych religii, pluralizmu myśli, klasy mieszczan zdolnej rozbijać struktury feudalne, akademickiej swobody, wolnej prasy ani humanizmu w europejskim sensie. Społeczeństwo pozostawało rolnicze, izolowane, jednolite, hierarchiczne. Nie istniały klasy średnie ani intelektualne burze. Rewolucje wolnomyślicieli rodzą się tam, gdzie idee się o siebie ocierają. W Korei tarcia nie było. Był monolit.
Konfucjanizm kontra nauka – „Nie wymyślaj, powtarzaj”
Nauka wymaga hipotezy, eksperymentu, odrzucenia autorytetu, testowania i krytyki. Konfucjanizm koreański głosił coś innego: „Nie wymyślaj. Powtarzaj autorytety”. Dlatego nie powstała w Korei elita eksperymentatorów, odkrywców ani badaczy kontestacyjnych. Nie wykształcił się naukowy sceptycyzm. Myślący samodzielnie nigdy nie otrzymali kulturowej legitymacji.
W Europie Giordano Bruno spłonął, ale pamięć o nim przetrwała; Galileusz został uciszony, lecz nauka zwyciężyła; Voltaire był prześladowany, ale miał publiczność; David Hume publikował kontrowersyjne prace; Kierkegaard pozostawał outsiderem, lecz miał przestrzeń. W Korei każdy buntownik intelektualny trafiał do więzienia, na wygnanie lub ginął. Innowacja była herezją konfucjańską. Indywidualność postrzegano jako chaos, a chaos jako zagrożenie dla harmonii.
Książę Sohyeon – śmierć pierwszej szansy na renesans
Najbardziej dramatycznym przykładem jest los księcia Sohyeona (1612–1645), najstarszego syna króla Injo. Po inwazji mandżurskiej w latach 1636–1637 spędził blisko dekadę jako zakładnik na dworze Qing. Tam zetknął się z jezuitami – w szczególności z Johannem Adamem Schallem von Bellem – i poznał zachodnią naukę: astronomię kopernikańską, matematykę wyższą, logikę, instrumenty (globusy, lunety, zegary mechaniczne), teologię chrześcijańską oraz nowocześniejszą administrację.
Wrócił do Seulu w lutym 1645 roku nie tylko z wiedzą, ale z czymś znacznie groźniejszym – z samodzielnością myślenia. Zobaczył alternatywny model rzeczywistości. Dla państwa opartego na jednym, niepodważalnym modelu konfucjańskim było to jak detonacja.
Dwa miesiące po powrocie, w maju 1645 roku, książę nagle zmarł. Oficjalnie podano chorobę (być może malarię lub infekcję), lecz zapisy medyczne i objawy – zmiana koloru skóry, krwawienie z uszu, oczu i nosa, niezwykle szybki rozkład ciała – wskazują na otrucie. Legenda mówi o uderzeniu kałamarzem z atramentem przez samego króla Injo.
Bez względu na dokładną przyczynę, polityczny sens śmierci był jasny: należało zapobiec zmianie kulturowej. Po zgonie Sohyeona jego żonę otruto pod pretekstem zdrady, dzieci zesłano na wyspę Jeju (gdzie większość z nich zmarła), wszystkie notatki zniszczono, instrumenty naukowe rozbito, a idee pogrzebano. To publiczne oświadczenie: w tym kraju nie ma miejsca na wolnomyślicieli.
Śmierć Sohyeona ustawiła Joseon na kolejne 250 lat. Państwo zamknęło się jeszcze mocniej, odrzuciło każdy ślad zachodniej nauki, zniszczyło zaczątki możliwego koreańskiego renesansu i zabiło pierwszą realną szansę na racjonalizm i krytykę autorytetu.
Europa kontra Azja Wschodnia – mechanizmy represji i nagród
Porównanie z Europą jest uderzające. Tam Wolter walczył z Kościołem, Paine z monarchią, Rousseau ze społeczeństwem, Locke z tyranią, Jefferson z absolutyzmem. W Korei ci, którzy myśleli przeciwko systemowi, nie przeżywali. Ci, którzy myśleli za systemem, robili kariery. Ci, którzy nie myśleli, tworzyli masę społeczną. Taki mechanizm zabijał indywidualność przez stulecia.
W szerszym kontekście Azji Wschodniej sytuacja była podobna. Chiny Qing i Japonia Tokugawa również tłumiły niezależną myśl i innowację na rzecz stabilności i hierarchii. Dopiero zewnętrzne wstrząsy – w przypadku Japonii przybycie Perry’ego w 1853 roku, w przypadku Korei kolonizacja japońska i później wojna koreańska – zmusiły region do otwarcia i modernizacji.
Dziedzictwo Joseon we współczesnej Korei
„Cud nad Hanem” w Korei Południowej od lat 60. XX wieku pokazał, że kultura może ewoluować. Dziś Seul jest jednym z najważniejszych centrów innowacji na świecie. Jednak korzenie konfucjańskiego konformizmu wciąż są wyczuwalne – w edukacji, w korporacjach, w strukturach władzy. To przypomina, że długotrwała stabilność bez tarcia idei prowadzi do stagnacji intelektualnej i technologicznej.
W erze globalizacji i sztucznej inteligencji lekcja Joseon pozostaje aktualna: rewolucje rodzą się nie z harmonii, lecz z konfliktu idei i odwagi myślenia samodzielnego.
Źródła i inspiracje:
- Ian Morris, Why the West Rules-for Now: The Patterns of History, and What They Reveal About the Future, 2010
- Thomas E. Woods Jr., Jak Kościół katolicki zbudował zachodnią cywilizację, 2006
- Jennifer McNabb, Renaissance: The Transformation of the West, 2018
- Roczniki dynastii Joseon, 1392-1910
- Nishiyama Matunosuke, Edo Culture: Daily Life and Diversions in Urban Japan, 1600–1868, 1997
Dalekowschodnie Refleksje 